ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੈष ਸਮ੍ਪਨ੍ਨẖ ਕੋ ऽਪਿ ਵਾ ਵਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਵਾ
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਏਕਮ੍ ਏਵ ਪਦਾਰ੍ਥਵਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੂਰੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦੂਰੇ ਚ ਪ੍ਰਸृਤਾਨਨ੍ਤਤਨ੍ਤੁਵਤ੍
ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ; ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਲੰਬੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਡੋਰ ਵਾਂਗ।
ਸ ਬਹ੍ਵੀष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਨਿਤ੍ਯੈਕਾਤ੍ਮਾ ਸਮੋ ऽਮਲਃ । ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਗੁਣਭੇਦਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਮਹਾਕਾਲ ਇਵਾਕਲਃ
ਉਹ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ; ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ।
ਅਜਮ੍ ਅਮਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ਅਮਲਮ੍ ਅਜਲ੍ਪਂ ਸਰ੍ਵਗਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਕਮ੍ । ਬਹਿਰ੍ ਅਬਹਿਰ੍ ਅਪੀਸ਼ਂ ਜ੍ਞਂ ਵਿਨਿਰ੍ਮਾਣਮ੍ ਅਗ੍ਰ੍ਯਂ ਕਮ੍ ਅਪਿ ਤਮ੍ ਉਪਗਮ੍ਯਂ ਸਾਰਮ੍ ਆਭਾਸਮ੍ ਆਹੁਃ
ਜੋ ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਅਮਰ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜਾਗਰੂਕ, ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਚੁੱਪ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਸ਼ਾਂਤ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਤੀਤ, ਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਸਰੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਹਨ੍ਤਾਦੇਹਤਾਦ੍ਯਰ੍ਥਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ ਏਵ ਲਯਂ ਗਤਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨਾਸੌ ਜ੍ਞੋ ऽਪਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੈਕਤਾਂ ਗਤਃ
‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗਮ੍ਯਾ ਵਚਸਾਂ ਸਾ ਤੁ ਸਾ ਸੀਮਾ ਭਵਭੂਮਿषੁ । ਸਂਸਾਰਸਰਸḫ ਪਾਰਮ੍ ਅਪਾਰਸ੍ਯੇਹ ਸਾ ਪਰਮ੍
ਉਹ ਹੱਦ ਬੋਲਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਰਹੱਦ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਰ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ।
ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਾ ਸ਼ਿਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਾ । ਕੈਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯ੍ ਊਹਿਤਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰਿਤਾ । ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤਿਪੁਂਭਾਵਵਿਭਾਗ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਾ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਭਾਵਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਨਾਨਾਭੇਦੈਰ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਪਿ ਕਿਲਾਨ੍ਯੈਵੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਫਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਵਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ بیان ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਵਰਣਯ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਏਵੈषਾ ਵਿਦੇਹੈਕਾਨ੍ਤਮੁਕ੍ਤਤਾ । ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਤਾਦृਸ਼ੈਰ੍ ਏਵ ਸਮਨਸ੍ਕੈਸ੍ ਤੁ ਨੇਤਰੈਃ
ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਜੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੈਰ੍ ਨ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥੈẖ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ऋਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਮੁਕ੍ਤਤੇਤਿ ਹਿ
ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਧਿਯੋ ਯੇ ਹਿ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਾਃ । ਤृਤੀਯਾਂ ਭੂਮਿਕਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ ਤੇषਾਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਤੀਜੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਅਜ੍ਞਤ੍ਵੇ ਘਨਭਾਵਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਨੀषਿਣਃ । ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਕਰਂ ਕਾਰਣਂ ਭਵਭੂਰੁਹਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਹ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਭਵ-ਭੂਮਿ ਵਿਚ ਹੈ।
ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣਰਸਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਜਨ੍ਮਮਯਵਾਸਨਮ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸਨਾ ਅਜਨਮ ਤੇ ਮਾਯਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਸ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਾ ਜ੍ਞਾਨਦਹਨੈਰ੍ ਦਗ੍ਧਵਾਸਨਤਾਂ ਗਤਾਃ । ਜੀਵਾẖ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾḫ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸਾਰਾਙ੍ਕੁਰਂ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਘਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ ਅਥ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੈਰ੍ ਏਤੈਰ੍ ਯਾ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਸਪ੍ਤਮੀਭੂਮਿਕਾ ਸੈषਾ ਵਿਦੇਹਾ ਮੁਕ੍ਤਤੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਤ੍ਵ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਤਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਸ੍ ਤਾ ਭੂਮਿਕਾḫ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਤਵ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਆਸਾਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਨ ਦੁẖਖਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਏਤਾਸੁ ਭੂਮਿषੁ ਪਦਂ ਕੁਰੁ ਕਾਰਣਜ੍ਞ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਵਿਕਲਾਨਿ ਨਿਜਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ । ਜੀਵਨ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਇਹ ਤਿष੍ਠ ਚਿਰਂ ਤਤੋ ऽਨ੍ਤੇ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਿਦੇਹ ਉਦਿਤਂ ਪਦਮ੍ ਏਕਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਹੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਵਾਂਗ ਰਹਿ। ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ, ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।
ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾ ਸਦਾ ਮਤ੍ਤਾ ਮृਦੁਮਨ੍ਥਰਚਾਰਿਣੀ । ਕਰਿਣੀ ਵਿਗ੍ਰਹਵ੍ਯਗ੍ਰਾ ਮਹਾਦਸ਼ਨਸ਼ਾਲਿਨੀ
ਇੱਕ ਅੰਤਹੀਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਾਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਾ ਚੇਨ੍ ਨਿਹਨ੍ਯਤੇ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕਾਰਿਣੀ । ਤਦ੍ ਏਤਾਸੁ ਸਮਗ੍ਰਾਸੁ ਭੂਮਿਕਾਸੁ ਨਰੋ ਜਯੀ
ਜੇ ਇਹ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਚਮੁਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰਿਣੀ ਮਦਸਮ੍ਮਤ੍ਤਾ ਯਾਵਤ੍ ਸਾ ਨ ਵਿਜੀਯਤੇ । ਕੋ ਨਾਮ ਸੁਭਟਸ੍ ਤਾਵਜ੍ ਜਯੇਤ੍ ਸ ਮਰਭੂਮਿषੁ
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਹਾਥੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੌਣ ਸੂਰਮਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਾਸੌ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਾ ਕਰਿਣੀ ਕਾਸ਼੍ ਚ ਤਾ ਰਣਭੂਮਯਃ । ਕਥਂ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ ਚੈषਾ ਕ੍ਵ ਚੈषਾ ਰਚਿਤਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਹ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਰਾਮੇਚ੍ਛਾ ਨਾਮ ਕਰਿਣੀ ਸੇਦਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿਰੂਪਿਣੀ । ਸ਼ਰੀਰਕਾਨਨੇ ਮਤ੍ਤਾ ਵਿਵਿਧੋਲ੍ਲਾਸਕਾਰਿਣੀ
ਇੱਛਾ ਨਾਮ ਦਾ ਹਾਥੀ, 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਗ੍ਰਕਲਭਾ ਰਸਨਾਕਲਭਾषਿਣੀ । ਮਨੋਗਹਨਸਂਲੀਨਾ ਸ੍ਵੇਹਾਵਂਸ਼ਵਿਹਾਰਿਣੀ
ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ, ਮਨ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਯਾ ਕਰ੍ਮਬृਂਹਾਭਿਰ੍ ਬृਂਹ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਨਨਮ੍ । ਦੇਹਾਖ੍ਯਮਦਨਦ੍ਯੋ ਯਾਸ੍ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਵਿਸृਤਾ ਇਵ
ਇਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਬਾਗ਼ ਫਲ-ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ 'ਸਰੀਰ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੁਖਦੁẖਖੇ ਸੁਰਭਯḫ ਪृषਤਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸਮ੍ਪਦਃ । ਕਲ੍ਲੋਲਾ ਏਵ ਕਲ੍ਲੋਲਾਸ੍ ਤਟੌ ਸੁਕृਤਦੁष੍ਕृਤੇ
ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਡਰ ਤੇ ਹੌਸਲਾ, ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਠਹਿਰਾਵ ਦੇ ਬੂੰਦ—all ਇਹ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯ੍ ਉਰੁਕੂਲਾਨਿ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚ । ਭਾਵਾਭਾਵਾ ਭਵਾਵਰ੍ਤਾ ਵृਤ੍ਤਯḫ ਪਰਿਵਰ੍ਤੁਲਾਃ
ਆਪਣੇ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ—ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੇੜਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਤਯੋ ਮਤ੍ਤਾ ਮੂਲਾਗ੍ਰਾਣਿ ਮਹਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਵਿਲਾਸਗਤਯੋ ऽਨਨ੍ਤਾ ਭਵਭੂਮਿਗਮਾਗਮਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲ-ਚਲਾਓ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੂਲ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ—even ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੇਡ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਂਗ।
ਮਰਣਂ ਬਿਸਸਞ੍ਚਾਰੋ ਜੀਵਿਤਂ ਫੇਨਸਨ੍ਤਤਿਃ । ਮਹੋਰ੍ਮਯẖ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਾਸ੍ ਤृष੍ਣਾ ਉਪਸਰਿਦ੍ਰਯਾਃ
ਮੌਤ ਕਾਂਡੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਫੇਂਦੇ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਆਸ ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗẖ ਕਲਮਸਸ੍ਯਾਦਿ ਨਰਕਂ ਪਙ੍ਕਪੀਠਿਕਾਃ । ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਫਰਿਕਾ ਮਕਰਾ ਭੋਗਭੂਮਯਃ
ਸਵਰਗ ਚਾਵਲ ਦੀ ਫਸਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਨਰਕ ਕਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।