ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਭਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਨਿਰ੍ਮਲਤੋਦਯਾਤ੍
ਜਾਗਣੀ, ਮਨ ਦੇ ਮਲਿਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਘਨਮੋਹਤਯਾ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਪਿ ਯਾਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਤਥੈਵੈष ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਰਾਮ ਸਂਸृਤੇਃ
ਗੂੜ੍ਹ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਾਗਣੀ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਐਸਾ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ।
ਨਿਦ੍ਰਾਲੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਦ੍ਰਾਲੋ ਰਾਘਵੈਤਦ੍ ਦਸ਼ਾਤ੍ਰਯਮ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆ ਤੁਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇẖ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਨੋ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਤਃ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਨੀਂਦ, ਜਾਗਣੀ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲਣ ਤੱਕ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਸ਼ਨੈਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰੌਢਰੂਪਾਯਾਂ ਸ਼ਰਦੀਵ ਘਨਭ੍ਰਮਃ
ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਯੋ ਨਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਤਿ ਹਿ । ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਚਿਰਂ ਭृष੍ਟਂ ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਭਾਸੁਰਾਕਾਰਮ੍ ਅਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ਾਖਾਦਲਾਦਿਕਮ੍ । ਛਾਯਾਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਜਗਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ, ਤਣੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਹਨ, ਇਕ ਛਾਂ-ਵਿਰਖ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚੌਥੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯਸਮਾਰਮ੍ਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਬਾਲੇਨੇਵ ਕृਤਂ ਪਙ੍ਕਾਜ੍ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਜਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕੀਚੜ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨੇਵੈਤਾਮ੍ ਅਨਾਨਾਤ੍ਤਾਂ ਤਰਙ੍ਗਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਯੀਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਹੀ ਹੈ।
ਅਦृष੍ਟਮ੍ ਇਤਰਾਚਾਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਦੂਰੇ ਕ੍ਸ਼ਣਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਅਜ੍ਞੋ ਦੇਸ਼ਮ੍ ਇਵਾਪੂਰ੍ਵਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਅਣਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਦੂਰ ਜਾਂ ਛਣਕ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਕਥਨਂ ਭਾਵਨਾਨੁਭਵੋਪਮਮ੍ । ਭ੍ਰਮਾਭ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਗਿਆਨਵਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਤੇ ਅਭਰਮ ਦੀ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਹੈ।
ਨੀਹਾਰਸਦृਸ਼ਂ ਦੂਰਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ । ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਿਪੁਣਾਲੋਕੇ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਗਿਆਨਵਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਦੂਰੋਂ ਧੁੰਦਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਸਮਂ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਆਮृष੍ਟਂ ਸਨ੍ ਨਕਿਞ੍ਚਨ । ਨਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਗਿਆਨਵਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਝੜ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਹੀ ਖਾਲੀ ਹਨ।
ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਾਸਹਾਨੇਕਰਾਗਨਿਰ੍ਮਿਤਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਬਰ੍ਹਿਬਰ੍ਹਸਮਾਕਾਰਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗਣੇ ਮੋਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਕ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਭ੍ਰਮਦਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਗਤਮ੍ । ਤ੍ਰਸ੍ਤਬਾਲਕਯਕ੍ਸ਼ਾਭਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਦੇਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਗਕਮ੍ । ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਰਮ੍ਭਮ੍ ਇਵ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਅਸ੍ਪृष੍ਟਦੇਸ਼ਕਾਲਾਂਸ਼ਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸਤ੍ਯਵਤ੍ । ਮਹਾਰਵਂ ਮੌਨਮਯਂ ਮਹਾਰਮ੍ਭਮ੍ ਅਪਕ੍ਰਿਯਮ੍
ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਇਸ 'ਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਪਰ ਚੁੱਪੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਪਰ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਥੂਲਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਲਭ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸੈਨ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਭਿਤ੍ਤਿਗਤਂ ਭਾਵਿ ਚਿਤ੍ਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਸਰ੍ਗਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬਣੀ ਅਜੀਬ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਜਲਾਦਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਇਵਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਗਂ ਸਦਾਨੁਭਵਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਭਾਵਕ੍ਰਿਯੇਹਾਨਾਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਾਨ੍ ਮੂਕਤਾਂ ਗਤਃ । ਦੁਰ੍ਦੇਸ਼ਮ੍ ਇਵ ਵਿਕ੍ਰੀਤੋ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਪਦਾਰਥ, ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਜਨਬੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਪੂਰ੍ਵਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਵਾਲ੍ਪਧੀਃ । ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਤਿ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਮੱਤ ਥੋੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ, ਪਰਦੇਸੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਖਾਲੀ ਪਰ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨੂਢਮ੍ ਉਹ੍ਯਮਾਨਾਤ੍ਮ ਸ੍ਥਿਰਂ ਚਲਮ੍ ਅਸਚ੍ ਚ ਸਤ੍ । ਸਰਿਦ੍ਬਿਮ੍ਬਸ੍ਥਪੁਰਵਜ੍ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਣਵਿਆਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਦੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ, ਕਦੇ ਸੱਚੀ—ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ।
ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍ ਅਮ੍ਭੋਧਾਵ੍ ਇਵ ਨਿਰ੍ਮਜ੍ਜਦ੍ ਏਵ ਵਾ । ਚਲਿਤੇ ਸ਼ਫਰਸ੍ਪਨ੍ਦਾਜ੍ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ, ਮੱਛੀ ਦੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਰੂਪਾਨੁਭਵਮ੍ ਇਵ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਅਨ੍ਧਪ੍ਰਾਗ੍ਦृष੍ਟਰੂਪਾਭਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੀ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਰੂਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮਸृਣੈਕਮਹਾਭਿਤ੍ਤੌ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਲ੍ਲਿਖਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰਸੈਨ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਜਗਜ੍ ਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਰੋਧਕਮ੍
ਇੱਕ ਚੌੜੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਪ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਰੰਗੀਨ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਭਿਤ੍ਤਿਲਿਖਿਤਮ੍ ਅਲਬ੍ਧਮ੍ ਅਪਿ ਵਾਯੁਨਾ । ਚਿਤ੍ਤਚਿਤ੍ਰਕृਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਵਾ ਛੂ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮਨ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯੇ ਪਤਤ੍ਯ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਪਿ ਪਰਯਤ੍ਨਾਵਬੋਧਿਤਃ । ਬਹਿਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਜ੍ਞੋ ਹृਦਯੇਨਾਪਰਾਜਿਤਃ
ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਅਜੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ਼ਰਦਭ੍ਰਾਂਸ਼ਵਿਲਯਂ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਸਤ੍ਤਾਵਸ਼ੇष ਏਵਾਸ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚਮੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਟੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਖੜ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀਆਂ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜਵੀਂ ਪੜਾਅ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਭਾਵਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਸਮੁਤ੍ਸੇਧਸਤ੍ਤਾਸੁषਮਮ੍ ਆਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਨਾ ਸੋਚ, ਸਭ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਹਨ੍ਤਾਦਿਮਨਨਂ ਸਮਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ । ਅਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਂ ਪੁष੍ਪਵਿਕਾਸਸਮਮ੍ ਆਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਹਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਕ ਸਮ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚਿੰਤਨ ਹੋਵੇ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਣ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਫੁੱਲ ਦੇ ਖਿੜਨ ਵਾਂਗ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਵੇ।