ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯੁਕ੍ਤਚੇਤਸਃ । ਸਮਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ, ਵੰਡ-ਰਹਿਤ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਦ੍ਵੈਤੇ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਗਤੇ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਲ੍ ਲੋਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਅਦਵੈਤ 'ਚ ਠੀਕਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਵੈਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।
ਭੇਦੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪ੍ਰਸृਤਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਅਭੇਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਈषਚ੍ਛੇषਵਿਦੋ ਭਾਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਵੱਖਰੇਪਣ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਫੈਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਭੇਦ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਈषਚ੍ਛੇषਾਤਿਵਿਲਯਾ ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਾਭਸਂਵਿਦਃ । ਬਾਲਕਾ ਇਵ ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅੱਧ-ਸੁੱਤੀ ਵਰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਭृਤਾਮ੍ ਇਵ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਘਨੋਪਮਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਮ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤਾਨਰ੍ਥੈਰ੍ ਜਗਦ੍ ਦੁẖਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ । ਤਨ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨੋਪੈਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਤਕ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਭਮ੍ ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿ ਭਙ੍ਗੁਰਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤਮ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਟਿਕਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥਾਵਦ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਸ੍ਯ ਮੁਨੇ ਯਦਿ ਨ ਖਿਦ੍ਯਸੇ
ਹੋਸ਼, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮুনি। ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਥਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਮ੍ । ਅਮ੍ਲਾਨਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ਣਵਿਧ੍ਵਂਸਧਿਯਾਨੁਤ੍ਫੁਲ੍ਲਰੂਪਯਾ । ਅਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਗਰ੍ਭਨਿषਣ੍ਣਯਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਝੂਠੇ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਂ ਯਦ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਮ੍ਲਾਨਮ੍ ਆਬਿਲਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਜੇ ਉਹ ਧੁੰਦਲੇ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੁਭਵਯੋਰ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨੋḫ ਪੁਨਃ । ਕਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਯẖ ਕਾਲਂ ਯਸ੍ ਤਮ੍ ਆਹੁਃ ਸੁषੁਪ੍ਤਕਮ੍
ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਭੇਦਂ ਯਦ੍ ਅਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਅਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੇਤਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਜੋ ਨਾ ਜਾਗਣ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਪਨਾ, ਤੇ ਜੋ ਅਟੱਲ, ਸਾਫ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ ਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮ੍ ਅਪਦਾਰ੍ਥਵਿਭਾਵਨਮ੍ । ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤੁਰੀਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਦਸ਼ਾਤ੍ਰਯਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇਣੈਵਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਦ੍ ऋਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਏषਾ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਤੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਿਤਯਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਨਾਚ੍ਛੇਨ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਥਿਤਿਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸੈਰ੍ ਨ ਵਾਗ੍ਗੋਚਰਮ੍ ਏਤਿ ਸਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਹਾਲਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਨ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਵਿषਯਾ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਦਸ਼ਾ ਯਤਃ । ਤਤੋ ऽਸ੍ਯਾẖ ਕਥਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਤਰਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਲਤ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਪ੍ਤਤਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਕੋਵਿਦ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਸੁਝਾਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਪਤ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਭਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਨਿਰ੍ਮਲਤੋਦਯਾਤ੍
ਜਾਗਣੀ, ਮਨ ਦੇ ਮਲਿਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਘਨਮੋਹਤਯਾ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਪਿ ਯਾਤਿ ਸੁषੁਪ੍ਤਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚਾਪਿ ਤਥੈਵੈष ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਰਾਮ ਸਂਸृਤੇਃ
ਗੂੜ੍ਹ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਾਗਣੀ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਐਸਾ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ।
ਨਿਦ੍ਰਾਲੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਿਦ੍ਰਾਲੋ ਰਾਘਵੈਤਦ੍ ਦਸ਼ਾਤ੍ਰਯਮ੍ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆ ਤੁਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇẖ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਨੋ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਤਃ
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਨੀਂਦ, ਜਾਗਣੀ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲਣ ਤੱਕ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਸ਼ਨੈਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰੌਢਰੂਪਾਯਾਂ ਸ਼ਰਦੀਵ ਘਨਭ੍ਰਮਃ
ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਯੋ ਨਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਤਿ ਹਿ । ਜੀਵਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਚਿਰਂ ਭृष੍ਟਂ ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜੋ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਭਾਸੁਰਾਕਾਰਮ੍ ਅਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ਾਖਾਦਲਾਦਿਕਮ੍ । ਛਾਯਾਵृਕ੍ਸ਼ਂ ਜਗਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ, ਤਣੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਹਨ, ਇਕ ਛਾਂ-ਵਿਰਖ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚੌਥੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯਸਮਾਰਮ੍ਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਬਾਲੇਨੇਵ ਕृਤਂ ਪਙ੍ਕਾਜ੍ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਜਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕੀਚੜ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨੇਵੈਤਾਮ੍ ਅਨਾਨਾਤ੍ਤਾਂ ਤਰਙ੍ਗਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਯੀਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਹੀ ਹੈ।
ਅਦृष੍ਟਮ੍ ਇਤਰਾਚਾਰਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਦੂਰੇ ਕ੍ਸ਼ਣਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਅਜ੍ਞੋ ਦੇਸ਼ਮ੍ ਇਵਾਪੂਰ੍ਵਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਅਣਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਦੂਰ ਜਾਂ ਛਣਕ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਕਥਨਂ ਭਾਵਨਾਨੁਭਵੋਪਮਮ੍ । ਭ੍ਰਮਾਭ੍ਰਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਗਿਆਨਵਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਜੀਭ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਤੇ ਅਭਰਮ ਦੀ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਹੈ।