ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਿਸਾਰ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਕृਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਦਧਨ੍ ਮਨਃ । ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਜਡਂ ਬਰ੍ਹ੍ਯਣ੍ਡਰਸਪਿਣ੍ਡਵਤ੍
ਮਨ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਅੰਡੇ ਦੇ ਪੀਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਾਹੇਨ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਕृਦ੍ਗृਹੀਤੋ ऽਰ੍ਥੋ ਨੀਲੀਰਾਗ ਇਵਾਮ੍ਬਰਾਤ੍
ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੇ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ।
ਨ ਚਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਕਜ੍ਜਲਮ੍ । ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਾ ਵਾਸਨੌਘੋ ਮਨੋऽਭਿਧਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਬਿਨਾ ਕਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਬਿਨਾ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਲਭ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਤਾ ਚੇਤਸẖ ਕਾਚਿਦ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਤਿਮਿਰਸ੍ਯੇਵ ਦੀਪੇਨ ਤਦਸਤ੍ਤੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਸਤੀਆਂ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚੈਤ੍ਤਾਦਿ ਵਿਦ੍ਮ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਨੇਨੈषਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਦ੍ ਭਵਵਿषੂਚਿਕਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਠੰਡੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਖ ਏਵਾਹਨ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਤਨ੍ ਮਨਃ । ਨੋਦਿਤਂ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਪ੍ਤੇਰ੍ ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਆਤਮ-ਭਾਵ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਸੁੰਨਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨḫਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਪਾਯੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਪ੍ਤਭੂਮਿਸ੍ ਤੁ ਸ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਭੂਮਿਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ 'ਯੋਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਪੜਾਅਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੁਣੋ।
ਭੂਮਿਕਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਵ ਰਾਮ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਸ੍ਥਾ ਯੇ ਤੇ ਮਹਾਪੁਰੁषਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਰਾਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜਿਤਸਙ੍ਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਸੁਖਦੁẖਖਸਾਰੈਰ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭੂਮਿਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪੇਤਾਃ
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ, ਸਦਾ ਆਤਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨੇ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਗਤੇ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੋਦਯੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰੋਦਯੋਪਮੇ
ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯੁਕ੍ਤਚੇਤਸਃ । ਸਮਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ, ਵੰਡ-ਰਹਿਤ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਦ੍ਵੈਤੇ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਗਤੇ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਲ੍ ਲੋਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਅਦਵੈਤ 'ਚ ਠੀਕਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਵੈਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।
ਭੇਦੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪ੍ਰਸृਤਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਅਭੇਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਈषਚ੍ਛੇषਵਿਦੋ ਭਾਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਵੱਖਰੇਪਣ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਫੈਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਭੇਦ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਈषਚ੍ਛੇषਾਤਿਵਿਲਯਾ ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਾਭਸਂਵਿਦਃ । ਬਾਲਕਾ ਇਵ ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅੱਧ-ਸੁੱਤੀ ਵਰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਭृਤਾਮ੍ ਇਵ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਘਨੋਪਮਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਮ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤਾਨਰ੍ਥੈਰ੍ ਜਗਦ੍ ਦੁẖਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ । ਤਨ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨੋਪੈਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਤਕ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਭਮ੍ ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿ ਭਙ੍ਗੁਰਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤਮ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਟਿਕਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥਾਵਦ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਸ੍ਯ ਮੁਨੇ ਯਦਿ ਨ ਖਿਦ੍ਯਸੇ
ਹੋਸ਼, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮুনি। ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਥਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਮ੍ । ਅਮ੍ਲਾਨਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ਣਵਿਧ੍ਵਂਸਧਿਯਾਨੁਤ੍ਫੁਲ੍ਲਰੂਪਯਾ । ਅਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਗਰ੍ਭਨਿषਣ੍ਣਯਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਝੂਠੇ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਂ ਯਦ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਮ੍ਲਾਨਮ੍ ਆਬਿਲਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਜੇ ਉਹ ਧੁੰਦਲੇ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੁਭਵਯੋਰ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨੋḫ ਪੁਨਃ । ਕਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਯẖ ਕਾਲਂ ਯਸ੍ ਤਮ੍ ਆਹੁਃ ਸੁषੁਪ੍ਤਕਮ੍
ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਭੇਦਂ ਯਦ੍ ਅਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਅਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੇਤਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਜੋ ਨਾ ਜਾਗਣ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਪਨਾ, ਤੇ ਜੋ ਅਟੱਲ, ਸਾਫ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ ਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮ੍ ਅਪਦਾਰ੍ਥਵਿਭਾਵਨਮ੍ । ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤੁਰੀਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਦਸ਼ਾਤ੍ਰਯਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇਣੈਵਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਦ੍ ऋਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਏषਾ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਤੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਿਤਯਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਨਾਚ੍ਛੇਨ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਥਿਤਿਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸੈਰ੍ ਨ ਵਾਗ੍ਗੋਚਰਮ੍ ਏਤਿ ਸਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਹਾਲਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਨ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਵਿषਯਾ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਦਸ਼ਾ ਯਤਃ । ਤਤੋ ऽਸ੍ਯਾẖ ਕਥਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਤਰਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਲਤ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਪ੍ਤਤਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਕੋਵਿਦ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਸੁਝਾਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਦੀ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਪਤ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵੋਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।