ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤਭੂਃ । ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ ਪਤਿਤਂ ਬੀਜਂ ਤਦ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਬੀਜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਅੰਕੁਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ऋਤੇ ਵਿਮੂਢਸ੍ਯ ਬਾਲਸ੍ਯ ਚ ਸਚੇਤਸਃ । ਸਤ੍ਯਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆ ਸਰ੍ਗਨਿਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਬੱਚੇ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ।
ਮृਤੇਨ ਜੀਵਤਾ ਵਾਪਿ ਸਰ੍ਵẖ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਕ੍ਰਮਃ । ਭਾਵਿਤਸ੍ ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਜੀਉਂਦੇ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਸੁਰਗੁਰੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯੇਨ ਭਾਵਿਤਮ੍ । ਪਾषਾਣੇਨੇਵ ਮਨਸਾ ਸ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਕੋਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭਾਵਿਤਂ ਯੇਨ ਦृषਜ੍ਜਾਡ੍ਯੇ ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਾ । ਸ ਮੁਕ੍ਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਮੁਕ੍ਤਿẖ ਕੇਵਲਤੈਵ ਹਿ
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਮੁਕਤੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਨਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਜੀਵਤੋ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ऋਤੇ ਜੀਵਤੈਵ ਕਿਲ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਯੀ ਯਤਃ
ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚਣਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੀਵਦੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਵਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਨਂ ਯਦਿ । ਨੂਨਂ ਰੂਢਮ੍ ਅਰੂਢਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਨਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਅਣਪੱਕੇ ਲਈ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇਤ੍ਥਂ ਪੁਰਾ ਸੁਰਪੁਰੇ ऽਸੁਰਨਾਯਕਸ੍ਯ ਰਾਮੈਵਮੁਤ੍ਤਮਵਿਦਾ ਗੁਰੁਣਾ ਸੁਰਾਣਾਮ੍ । ਤਤ੍ ਤੇ ਮਯਾਦ੍ਯ ਕਥਿਤਂ ਕਥਯਾਨਯੇਹ ਪਿਣ੍ਡਾਦਿਦਾਨਕृਤਚਾਰੁ ਵਿਚਾਰਯੇਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ; ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਦੇਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਤਬਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ।
ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤਾਪਿ ਸਤਾਪਿ ਵਾ । ਚੇਤਸੇषਦ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਪृष੍ਟਮ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਜੋ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ਯẖ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾਪਿ ਸਕृਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਹਿ ਚੇਤਸਾ । ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਭਸੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਤੁਰੰਤ ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਜਰੂਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਿਸਾਰ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਕृਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਦਧਨ੍ ਮਨਃ । ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਜਡਂ ਬਰ੍ਹ੍ਯਣ੍ਡਰਸਪਿਣ੍ਡਵਤ੍
ਮਨ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਅੰਡੇ ਦੇ ਪੀਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨਾਗ੍ਨਿਦਾਹੇਨ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਕृਦ੍ਗृਹੀਤੋ ऽਰ੍ਥੋ ਨੀਲੀਰਾਗ ਇਵਾਮ੍ਬਰਾਤ੍
ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੇ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ।
ਨ ਚਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਾਸਨਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਕਜ੍ਜਲਮ੍ । ਜਗਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥਸਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਾ ਵਾਸਨੌਘੋ ਮਨੋऽਭਿਧਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਬਿਨਾ ਕਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਬਿਨਾ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਲਭ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਤਾ ਚੇਤਸẖ ਕਾਚਿਦ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਤਿਮਿਰਸ੍ਯੇਵ ਦੀਪੇਨ ਤਦਸਤ੍ਤੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਸਤੀਆਂ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚੈਤ੍ਤਾਦਿ ਵਿਦ੍ਮ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਨੇਨੈषਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਦ੍ ਭਵਵਿषੂਚਿਕਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਠੰਡੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਖ ਏਵਾਹਨ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਤਨ੍ ਮਨਃ । ਨੋਦਿਤਂ ਤਦ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਪ੍ਤੇਰ੍ ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਆਤਮ-ਭਾਵ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਸੁੰਨਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨḫਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਪਾਯੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਪ੍ਤਭੂਮਿਸ੍ ਤੁ ਸ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਭੂਮਿਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ 'ਯੋਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਪੜਾਅਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੁਣੋ।
ਭੂਮਿਕਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਵ ਰਾਮ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਸ੍ਥਾ ਯੇ ਤੇ ਮਹਾਪੁਰੁषਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਰਾਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜਿਤਸਙ੍ਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਸੁਖਦੁẖਖਸਾਰੈਰ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭੂਮਿਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪੇਤਾਃ
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ, ਸਦਾ ਆਤਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨੇ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਗਤੇ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੋਦਯੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰੋਦਯੋਪਮੇ
ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯੁਕ੍ਤਚੇਤਸਃ । ਸਮਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ, ਵੰਡ-ਰਹਿਤ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਦ੍ਵੈਤੇ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮ੍ ਆਯਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਗਤੇ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਲ੍ ਲੋਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਅਦਵੈਤ 'ਚ ਠੀਕਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਵੈਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।
ਭੇਦੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪ੍ਰਸृਤਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਅਭੇਦੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਈषਚ੍ਛੇषਵਿਦੋ ਭਾਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਵੱਖਰੇਪਣ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਫੈਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਭੇਦ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਈषਚ੍ਛੇषਾਤਿਵਿਲਯਾ ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਾਭਸਂਵਿਦਃ । ਬਾਲਕਾ ਇਵ ਚੇष੍ਟਨ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅੱਧ-ਸੁੱਤੀ ਵਰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਭृਤਾਮ੍ ਇਵ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਘਨੋਪਮਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਂਸ਼ਾਤ੍ਮ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਨੀਪ੍ਸਿਤਾਨਰ੍ਥੈਰ੍ ਜਗਦ੍ ਦੁẖਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ । ਤਨ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨੋਪੈਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਦ ਤਕ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਭਮ੍ ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿ ਭਙ੍ਗੁਰਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਃ
ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤਮ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਟਿਕਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥਾਵਦ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਸ੍ਯ ਮੁਨੇ ਯਦਿ ਨ ਖਿਦ੍ਯਸੇ
ਹੋਸ਼, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮুনি। ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਥਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਮ੍ । ਅਮ੍ਲਾਨਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।