ਭਗਵਨ੍ ਭੂਮਿਕਾਮਧ੍ਯਮਰਣੋਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਃ । ਏਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਸਾਰਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤਦ੍ ਉਦਾਹਰ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮਰਨ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਜੋ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਰ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਓ।
ਪਰਲੋਕਗਤੋ ਯੋਗੀ ਸ਼ੁਭਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਂਸृਤੌ । ਭੋਗਾਨ੍ ਸੁਰਪੁਰੇ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ਭਵਤਿ ਕੀਦृਸ਼ਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਚੰਗੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਤਤਸ੍ ਸੁਕृਤਸਮ੍ਭਾਰੇ ਦੁष੍ਕृਤੇ ਚ ਪੁਰਾਕृਤੇ । ਭੋਗਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯੋਗਿਨੋ ਭੁਵਿ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਚੀਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤਾਂ ਗੇਹੇ ਗੁਪ੍ਤੇ ਗੁਣਵਤਾਂ ਸਤਾਮ੍ । ਅਸਤਾਂ ਨੈਵ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਾਭਿਮੁਖਂ ਮੁਖਮ੍
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਨਵਾਨ, ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੰਦੇ, ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਸਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯੋਗਭੂਮਿਕ੍ਰਮਂ ਬੁਧਾਃ । ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਉਤ੍ਤਰਂ ਭੂਮਿਕਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਉਥੇ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਪੜਾਅ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੋਦ੍ਵੇਗਮਦਗ੍ਲਾਨਿਮੋਹਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਦੂਰੋਜ੍ਝਿਤਾḫ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਸਮਂ ਸੋਮ੍ਯਾ ਇਵੇਨ੍ਦਵਃ
ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁਲੇਖਾ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਧਿਯੋ ਧੀਰਾ ਧਨ੍ਯਾ ਧਵਲਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਭਵਭਾਰਸ੍ਥਾਸ੍ ਤृਤੀਯਾਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵਟ ਦੇ, ਡਿੱਠੀ, ਸੁਭਾਗੀ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਂਸ਼ਤੁਰ੍ਯਤੁਰ੍ਯਾਤਿਗਾਭਿਧਾ । ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤੇਯਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕੀ
ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਤ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸਤਿ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਕ ਹੈ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਰਾਮ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਸਮ੍ਭृਤਮ੍
ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯੇ ਯੋਗੀ ਸਰ੍ਵਂ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸਾਰਂ ਪृਥਕ੍ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਤਾਕੁਲਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ।
ਘਟਾਦਿਤਾ ਘਟਾਂਸ਼ਾਦੌ ਪਟਾਂਸ਼ਾਦੌ ਪਟਾਦਿਤਾ । ਵਟਾਂਸ਼ਾਦੌ ਵਟਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਂਸ੍ਥਿਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੜਾ, ਕਪੜੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ, ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਟ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਯਥਾਵਦ੍ ਭੇਦਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਦਂ ਜਗਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਉਦੇਤਿ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਰ੍ਯਤਾ
ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਉੱਚਾ ਚਲਣ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਮ੍ । ਅਮ੍ਲਾਨਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਭਾਵ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਝੂਠੀਆਂ।
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਆਚਰਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਚਰਨ੍ । ਤਿष੍ਠਤਿ ਪ੍ਰਕृਤਾਚਾਰੋ ਯਸ੍ ਸ ਆਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਣਯੋਗ ਕੰਮ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚ ਆਦਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਚਾਰਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ ਸ ਆਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਚਾਲ, ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚ ਆਦਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਯਾਤਿ ਨਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਮਦੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਸ੍ ਸ ਆਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚ ਆਦਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਾਯਾਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਿਤਂ ਭੂਮੌ ਵਿਕਸਿਤਂ ਤਤਃ । ਫਲੀਭੂਤਂ ਤृਤੀਯਾਯਾਮ੍ ਆਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯੋਗਿਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਕਲੀ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖਿੜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚਤਾ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਰ੍ਯਤਾਯਾਂ ਮृਤੋ ਯੋਗੀ ਸ਼ੁਭਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਮ੍ਭृਤਾਨ੍ । ਭੋਗਾਨ੍ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਂਸ਼੍ ਚ ਯੋਗਵਾਞ੍ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਉੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭੋਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦੇਹਂ ਭਾਵਿਤਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ऽਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਨ੍ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਯੁਗਾਵਸ੍ਥਾ ਕਿਂ ਜੀਵੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਯੁਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜੀਵ ਸੱਚਮੁਚ ਕੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਕਾਲਤ੍ਰਯਵਿਭਾਗਸ੍ਥਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਿਲਤੈਲਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਯਥਾ ਤਿਲੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤੈਲਂ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਮਰਣਂ ਜੀਵਿਤਂ ਚੇष੍ਟਾ ਜਾਡ੍ਯਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ । ਇਤੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮੌਤ, ਜੀਵਨ, ਚਲਣ-ਫਿਰਣ, ਸੁਸਤ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਯਾ ਜੀਵੋ ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਈਹਾਨੀਹਾ ਗਤਿਰ੍ ਜਗਤ੍ । ਇਤੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬृਹਤ੍ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਾਇਆ, ਜੀਵ, ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਇੱਛਾ-ਅਨਇੱਛਾ, ਚਲਣ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿਲੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਤੈਲਂ ਯਥਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਥਾਨੁਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਿਲਸ੍ ਤੈਲਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਰਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਲ੍ਪਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਭੂਰਿ ਮ੍ਲਾਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਥਾ
ਤਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਲ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਕਦੇ ਵੱਧ, ਕਦੇ ਮੈਲਾ, ਕਦੇ ਸਾਫ਼ — ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਿਤਿਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਤਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਮੰਦਾ, ਕਦੇ ਚੇਤਨ, ਕਦੇ ਮਨ ਜਾਂ ਹੋਰ, ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਖਾਲੀ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਲਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦਿਸ਼ਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਛਬ੍ਦਂ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਤਨੁ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਘਨਮ੍
ਕਦੇ ਖਾਲੀਪਨ, ਕਦੇ ਹਿਲਚਲ, ਕਦੇ ਸਮਾਂ, ਕਦੇ ਦਿਸ਼ਾ; ਕਦੇ ਆਵਾਜ਼, ਕਦੇ ਚੁੱਪ, ਕਦੇ ਨਰਮ, ਕਦੇ ਗਾੜ੍ਹਾ — ਇਹ ਸਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਮਸ੍ ਤੇਜਸ਼੍ ਸ਼ੁਭਂ ਪਾਪਮ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ । ਦੇਸ਼ਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ ਅਦ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਦ੍ ਬਲਮ੍
ਹਨੇਰਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' — ਇਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਹਨ; ਥਾਂ, ਸੱਚ, ਝੂਠ, ਪਹਿਲਾਂ, ਹੁਣ, ਹੋਣਾ, ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤਾਕਤ।
ਏਵਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਨੈਵ ਨਾਨੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਦਣ੍ਡਚਕ੍ਰਲਤਾਕਾਰੈਸ੍ ਤਰਙ੍ਗੈਰ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਕ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਕਈ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਲਟ, ਚੱਕਰ, ਬੇਲ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ । ਅਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਵਾਰਿਣਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਕ ਹੈ, ਨਾ ਉਸਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਵਾਂਗ।