ਅਤਸ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਉੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਅਖਿਲਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾ । ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮ ਨਿਰਾਕਾਸ਼ਂ ਸੁਪ੍ਤਮਾਨਵਹृਤ੍ਸਮਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ।
ਇਤੀਯਂ ਹृਦਯੇਨੈਵ ਤ੍ਰਿਜਗਤ੍ਪੁਸ੍ਤਪੁਤ੍ਰਿਕਾ । ਨ ਜਨ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਯਤੇ ਵਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਵਾ ਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ, ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ, ਦਿਲ ਨਾਲ ਨਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਇਹ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ।
ਯਾਦृਸ਼ੇਨ ਯਦਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨਾਭਿਰੋਚਤੇ । ਤਾਦृਸ਼ੇਨ ਤਦਾ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯੋਤ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਨ ਵਾ
ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਤੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਜੋ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੇਲਵਾਕਾਰੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਯਤ੍ਤਰੂਪਿਣਿ । ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਸਦਸਦ੍ਭਾਵਭ੍ਰਮੇ ਕੇਵ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
ਇਸ ਨਾਜੁਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਭਟਕਣ 'ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਸ੍ਵਯਤ੍ਨਮਾਤ੍ਰਸਂਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਏष ਸੋ ऽਙ੍ਗ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਗੋ ऽਪਵਰ੍ਗਲਾਭੋ ਵਾ ਮਨ੍ਯੇ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਹੇਲਯਾ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਇ en, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਵੀ; ਰਚਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰਾਮਯਮਨੋਮਯਃ । ਭਾਵਾਭਾਵੋਭਯਾਤ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਮਨੋਮਯ ਏਵ ਵਾ
ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ।
ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿष੍ਵਗ੍ ਅਸਾਰਵਤ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਨਿष੍ਠਾਯਾਂ ਤਿष੍ਠ ਸਾਰਵਤ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਬੇਅਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, 'ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਮਤਲਬ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰਹਿ।
ਨੇਹ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਵਾਸਤ੍ਯਂ ਨਾਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਾ । ਕੇਨਾਪੀਦਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਮ੍ ਅਪੀਵ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਨਾ ਸਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਨਾ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਕਾ ਨਾਮ ਸਾਸ੍ਤਿ ਕਲਨਾ ਕਲਯਾਪਵਰ੍ਗੋ ਵਾਚਾਂ ਯਯੈਤਿ ਵਿषਯਂ ਵਿਸ਼ਦਾਵਭਾਸਃ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕੇਵਲਮ੍ ਅਸੌ ਪਰਿਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਮ੍ਬੋਧਮ੍ ਏਤਿ ਤੁ ਕਯਾਪਿ ਨਿਜੈਕਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਫ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਗਵਨ੍ ਭੂਮਿਕਾਮਧ੍ਯਮਰਣੋਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਃ । ਏਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਸਾਰਮ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤਦ੍ ਉਦਾਹਰ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮਰਨ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਜੋ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਰ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਓ।
ਪਰਲੋਕਗਤੋ ਯੋਗੀ ਸ਼ੁਭਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਂਸृਤੌ । ਭੋਗਾਨ੍ ਸੁਰਪੁਰੇ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭੂਯੋ ਭਵਤਿ ਕੀਦृਸ਼ਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਚੰਗੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਤਤਸ੍ ਸੁਕृਤਸਮ੍ਭਾਰੇ ਦੁष੍ਕृਤੇ ਚ ਪੁਰਾਕृਤੇ । ਭੋਗਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯੋਗਿਨੋ ਭੁਵਿ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਚੀਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤਾਂ ਗੇਹੇ ਗੁਪ੍ਤੇ ਗੁਣਵਤਾਂ ਸਤਾਮ੍ । ਅਸਤਾਂ ਨੈਵ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਾਭਿਮੁਖਂ ਮੁਖਮ੍
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਨਵਾਨ, ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੰਦੇ, ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਸਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯੋਗਭੂਮਿਕ੍ਰਮਂ ਬੁਧਾਃ । ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਉਤ੍ਤਰਂ ਭੂਮਿਕਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਉਥੇ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਪੜਾਅ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰੋਦ੍ਵੇਗਮਦਗ੍ਲਾਨਿਮੋਹਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਦੂਰੋਜ੍ਝਿਤਾḫ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਸਮਂ ਸੋਮ੍ਯਾ ਇਵੇਨ੍ਦਵਃ
ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁਲੇਖਾ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਧਿਯੋ ਧੀਰਾ ਧਨ੍ਯਾ ਧਵਲਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਭਵਭਾਰਸ੍ਥਾਸ੍ ਤृਤੀਯਾਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵਟ ਦੇ, ਡਿੱਠੀ, ਸੁਭਾਗੀ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਂਸ਼ਤੁਰ੍ਯਤੁਰ੍ਯਾਤਿਗਾਭਿਧਾ । ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤੇਯਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕੀ
ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਚੌਥਾ ਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਤ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸਤਿ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਕ ਹੈ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਂ ਹ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਰਾਮ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਸਮ੍ਭृਤਮ੍
ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯੇ ਯੋਗੀ ਸਰ੍ਵਂ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸਾਰਂ ਪृਥਕ੍ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਤਾਕੁਲਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ।
ਘਟਾਦਿਤਾ ਘਟਾਂਸ਼ਾਦੌ ਪਟਾਂਸ਼ਾਦੌ ਪਟਾਦਿਤਾ । ਵਟਾਂਸ਼ਾਦੌ ਵਟਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਂਸ੍ਥਿਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੜਾ, ਕਪੜੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ, ਅਤੇ ਵਟ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਟ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਯਥਾਵਦ੍ ਭੇਦਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਦਂ ਜਗਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਉਦੇਤਿ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਕੇਵਲਮ੍ ਆਰ੍ਯਤਾ
ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਉੱਚਾ ਚਲਣ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਰਾਮृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੈਕਭਾਵਨਮ੍ । ਅਮ੍ਲਾਨਂ ਤਦ੍ ਭਵੇਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਵਾ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਭਾਵ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਝੂਠੀਆਂ।
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਆਚਰਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਚਰਨ੍ । ਤਿष੍ਠਤਿ ਪ੍ਰਕृਤਾਚਾਰੋ ਯਸ੍ ਸ ਆਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਣਯੋਗ ਕੰਮ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚ ਆਦਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਚਾਰਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ ਸ ਆਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਚਾਲ, ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚ ਆਦਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਯਾਤਿ ਨਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ । ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਮਦੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯਸ੍ ਸ ਆਰ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚ ਆਦਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਾਯਾਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਿਤਂ ਭੂਮੌ ਵਿਕਸਿਤਂ ਤਤਃ । ਫਲੀਭੂਤਂ ਤृਤੀਯਾਯਾਮ੍ ਆਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯੋਗਿਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਕਲੀ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖਿੜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚਤਾ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਰ੍ਯਤਾਯਾਂ ਮृਤੋ ਯੋਗੀ ਸ਼ੁਭਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਮ੍ਭृਤਾਨ੍ । ਭੋਗਾਨ੍ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਂਸ਼੍ ਚ ਯੋਗਵਾਞ੍ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਉੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭੋਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦੇਹਂ ਭਾਵਿਤਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਦੇਹਾਨ੍ਤੇ ऽਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਨ੍ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਯੁਗਾਵਸ੍ਥਾ ਕਿਂ ਜੀਵੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਯੁਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜੀਵ ਸੱਚਮੁਚ ਕੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਕਾਲਤ੍ਰਯਵਿਭਾਗਸ੍ਥਮ੍ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।