ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਲੋਕ੍ਯਤੇ ਤੋਯੇ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਃ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਆਮृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਤਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦੀਹਨਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਚਿਦਨੀਹਨਮ੍ । ਨ ਚਿਦਾਲਿਹਨੀਯੋ ऽਤḫ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ऽਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਨਃ
ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੁਕ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾ ਪਰਂ ਦੁẖਖਂ ਚਿਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤਾ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍ । ਅਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦੀਹਾਤ੍ਮ ਨੇਯਂ ਸ਼ਮਮ੍ ਅਵੇਦਨਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਮ੍ਯਮ੍ ਅਰਮ੍ਯਂ ਵਾ ਸ੍ਥੇਯਂ ਪਾषਾਣਵਤ੍ ਸਮਮ੍ । ਏਤਾਵਤਾਤ੍ਮਯਤ੍ਨੇਨ ਜਿਤਾ ਭਵਤਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਚਾਹੇ ਸੁਹਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਸੁਹਣਾ, ਜੋ ਵੀ ਵੇਖੋ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਮ ਰਹੋ। ਐਸਾ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥਾਮਜ੍ਜਨਾਤ੍ਮਨਾ । ਤੀਰ੍ਯਤੇ ਗੋष੍ਪਦਮ੍ ਇਵ ਨ ਤੁ ਦੈਵਾਦ੍ ਭਵਾਰ੍ਣਵਃ
ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਛਾਪ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਚਿਦੀਹਾਯਾਮ੍ ਉਦਿਤੇ ਚਿਤ੍ਤਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਕੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ੍ ਸਂਸृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਜੋ ਖਾਲੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਤਸ਼੍ ਚਿਤਮ੍ ਅਧਾਵਨ੍ਤੀਂ ਧਾਰਯਨ੍ਨ੍ ਅਵਿਦਨ੍ਨ੍ ਇਵ । ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਯਥਾਗਤਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਉਡਦ-ਭੱਜ ਨੂੰ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੋ ਕੇ ਰੋਕ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਕੇ, ਜੋ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਦੇ ਜਾ।
ਸਂਵੇਦਨੀਯਂ ਨ ਸੁਖਂ ਨਾਸੁਖਂ ਨੈਵ ਮਧ੍ਯਮਮ੍ । ਏਤਾਵਤਾ ਤੁ ਯਤ੍ਨੇਨ ਦੁẖਖਾਨ੍ਤੋ ऽਨਨ੍ਤ ਆਪ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖ, ਨਾ ਹੀ ਠੰਡਾ-ਮੱਧਮ। ਪਰ ਐਸੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਦਾ ਅੰਤ—ਅਸੀਮ—ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤ੍ਵਸਨ੍ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਜੀਵੋ ਵਸ੍ਤੁਤਯਾ ਲਿਹਨ੍ । ਚਿਤ੍ਤਯਕ੍ਸ਼ੋਦਯੇ ਭੀਮਾਮ੍ ਇਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸृਤਿਮ੍
ਜੀਵ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਉਠਣ ਤੇ, ਇਸ ਡਰਾਉਣੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪਸ਼੍ਯਂਸ਼੍ ਚਿਤਾ ਚੈਤ੍ਤਂ ਦृषਦ੍ਦृਢਃ । ਭੂਮਿਕਾਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵ ਭਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਜੋ ਮਨ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੂਮੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਵ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪੀਨਮਣ੍ਡਲਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਵਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਸਾਯਨਮਯਸ੍ ਸੁਖਮ੍ ਏਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਃ । ਵਿਜ੍ਞਾਤਸਰ੍ਵਭੁਵਨਤ੍ਰਯਵਸ੍ਤੁਸਾਰẖ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਨ ਨਾਮ ਕੁਰੁਤੇ ਪਰਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਪੇਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਰਸ-ਰੂਪ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯੋਗਭੂਮੀਨਾਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਸẖ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਥਮ੍ । ਕੀਦृਸ਼ਾਨਿ ਚ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਭੂਮਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਿਨਃ
ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਭੂਮੀਆਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਹਰ ਭੂਮੀ ਤੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ?
ਯਤẖ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਵ੍ਯਾਧਿਵੇਦਨਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇਸ ਦੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣੋ।
ਪਰਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਦ੍ ਯਦ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਨ ਜਾਤੇਯਂ ਨ ਚਾਵਿਦ੍ਯਾ ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਭਵੇਦ੍ ਅਤਃ
ਜੇ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਤਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਲਾਸਿਨਃ । ਸਤ੍ਯਾਮ੍ ਅਪੀਹਾਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਨਿਰ੍ਨਾਸ਼ਨੇ ਕ੍ਰਮਮ੍
ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਚਾਹੇ ਸੱਚੀ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੁਣੋ।
ਜਨ੍ਤੁḫ ਪ੍ਰਥਮਜਾਤਸ੍ ਤੁ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਚੇਤਨਃ । ਭਾਵਿਭਾਵਨਦੁẖਖਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰਿਮਿਸਂਵਿਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਧੀਃ
ਪਹਿਲਾ ਜੰਮਿਆ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੀੜੇ ਵਰਗੀ ਮੰਦ ਤੇ ਸੀਮਤ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਭਵੇਚ੍ ਚੇਨ੍ ਨਵਜਾਤਸ੍ਯ ਨ ਭਾਵੀ ਭਾਵਨੋਦਯਃ । ਸੁਖਾਦਿਸਂਵਿਦਾ ਸਦ੍ਯਸ੍ ਤਤ੍ ਸ ਏਵ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ ਨਵੇਂ ਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੁਖ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਏਤਾਵਤੈਵ ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਭਿਨ੍ਨਾ ਪਰਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ । ਯਦ੍ ਭਾਵਿਵਾਸਨੌਘਾਸੌ ਜਡਾ ਚੋਪਲਧਰ੍ਮਿਣੀ
ਇਹੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਜੜਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਸਦ੍ਰੂਪਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਸਨਾ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਅਤੋ ਨ ਸੁषੁਪ੍ਤੋਪਮਾ ਭਵੇਤ੍
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ, ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਅਗ੍ਰਸ੍ਥਵਸ੍ਤੁਸਮ੍ਬੋਧਸਨ੍ਤਤਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ । ਬਾਲਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਯਾẖ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਰਾਘਵ
ਸਰਵੋਚਤ ਸਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਬੱਚਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਾਤਧਿਯੋ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਦੇਸ਼ਭਾषਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ । ਗृਹ੍ਣਾਮੀਦਂ ਤ੍ਯਜਾਮੀਦਮ੍ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਸੋਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: 'ਇਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।'
ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਵृਦ੍ਧਜਨਗੋਚਰਃ । ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿषਯੋ ऽਸਾਵ੍ ਅਲਂ ਵਿਧੇਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਹਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ ਨਿਯਮ ਲਈ।
ਕੁਲਵृਦ੍ਧਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯਵਤੈਵ ਵਾ । ਭਾਵ੍ਯਂ ਪਦਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਤੇਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਨ ਵੈ ਤਤਃ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਉਹੀ ਸਮਝੇ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ।
ਜਨ੍ਤੁḫ ਪਦਪਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞੋ ਹੇਯਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਧੀਃ । ਉਪਾਦੇਯਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਨਾਲੋਕਯਤਿ ਮਧ੍ਯਮਮ੍
ਜੋ ਜੀਵ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸੂਝਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਜੋ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ।
ਵਿਵੇਕਾਦ੍ ਵृਦ੍ਧਭੀਤ੍ਯਾ ਵਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣਃ । ਵਿਚਾਰਪੂਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯੇਹਾ ਸ ਪੁਮਾਨ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਸੁਝਾਅ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਹਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਭਵਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧḫ ਪੁਮਾਨ੍ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗੋਨ੍ਮੁਖਯੋਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਏਤਯੋਃ
ਮਨੁੱਖ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸੁਣ।
ਕਿਮ੍ ਏਤਨ੍ ਨਾਮ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਵਰਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਏਵ ਨਃ । ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਕਰ੍ਤਾ ਯਸ੍ ਸ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਸਾਡੀ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ,' ਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਲਾਰ੍ਣਵਯੁਗਚ੍ਛਿਦ੍ਰਕੂਰ੍ਮਗ੍ਰੀਵਾਰ੍ਪਣੋਪਮਾ । ਅਨੇਕਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਤੋ ਭਾਵਿਨੀ ਤਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਧੀਃ
ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੀ ਸੋਚ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਚਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਛੇਦਾਂ ਨੂੰ ਕਛੂਏ ਦੀ گردਨ ਛੁਹਣੀ ਵਰਗੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਾਰਾ ਬਤ ਸਂਸਾਰਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਲਂ ਮਮੈਤਯਾ । ਕਿਂ ਕਰ੍ਮਭਿḫ ਪਰ੍ਯੁषਿਤੈਰ੍ ਦਿਨਂ ਤੈਰ੍ ਏਵ ਨੀਯਤੇ
ਹਾਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਥੋਸ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਦਿਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਰਮਣਂ ਪਰਮ੍ । ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਯੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ ਨਿਵृਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।