ਯਥਾ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਦृष੍ਟਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਖੇ ਸਦਸਨ੍ਮਯੀ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਞ੍ਚਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਰੋਦਯਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਉਪਪ੍ਲਵਃ । ਤਥਾ ਚੇਤਸਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ ਭਟਕਾਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚੇਤਸਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਥਾ ਦੇਹੇ ਮੈਵਮ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੋ।
ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਾਲਕਲ੍ਪਿਤਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਥੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜਡੋ ਮੈਤਤ੍ਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਕਲਪਿਆ ਰਾਖਸ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਵੀ ਬੇਜਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਾ ਮੰਨੋ।
ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਾਤਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਡਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਬੋਦ੍ਧृ ਤਥੈਵਾਸਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਚਲਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਜਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਲਦਾ-ਡੋਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਤੁ ਮਨੋ ਭ੍ਰਮਾਕृਤਿ ਚਲਂ ਜਡਮ੍ । ਮਨਸੋ ऽਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਭਟਕਣ ਦੀ ਰੂਪ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਾ ਮੁਧੋਦ੍ਭੂਤਾ ਮੈਵਮ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਲ੍ਲ੍ਯਾḫ ਪੁष੍ਪਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਥੈਵਾਹਙ੍ਕृਤੇਰ੍ ਜੀਵੋ ਮੈਵਮ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਲਤਾ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਨਾ ਮੰਨੋ।
ਯਥੈਵਾਹਙ੍ਕृਤੇਰ੍ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਹਾਵਾਸਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਤਥਾ ਜੀਵਸ੍ਯ ਕਲਯਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਚਿਤ੍ ਸਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਜੀਵ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਘ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਸ਼ਾਨ੍ ਨੋ ਵਸ੍ਤੁਨਾਪਿ ਸਤ੍ । ਮੈਤਦ੍ ਭਾਵਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਨੈਤਤ੍ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਵਾ ਭਵਾਨ੍
ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਥੋੜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਇਹ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋ।
ਏਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਰ੍ਵੇ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤਾਃ । ਤਰਙ੍ਗਵਦ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ
ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਭ੍ਰਮਾਕੁਲਾਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਕਾ ਏਵਂ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਂਸृਤੌ ਸਾਰਸ੍ ਸਾਰੋ ऽਕ੍ਸ਼ੌਘਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਗਣੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸਾਰਸ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਮਨਃ
ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੂਲ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਮੂਲ ਹੈ; ਹਿਲਚਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੋ ਮਨਸਿ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਾਵ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤੌ ਜੀਵੋ ਜੀਵੇ ਸਾਰਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਆਬਿਲਾ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਜੀਵ ਹੈ; ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਿ ਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ ਛਿਵੇ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਰਤਰਾਤ੍ ਸਾਰẖ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਾਰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਸਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਦਾਭਾਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍ । ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਤੋ ਨਿਤ੍ਯਭਾਸੁਰਮ੍
ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਝਲਕ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ । ਸਕਲਂ ਨਿष੍ਕਲਂ ਵਾਪਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਸਦਾ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ; ਜਗਤ ਚਾਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਵਲਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਯਦਿ ਵਾ ਯਦਿ ਵੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਜਗਤ੍ ਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਰਾਮ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਯਮ੍
ਜਗਤ ਜੇਕਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਰਾਮਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ ਸਾਰਾਦ੍ ਅਜਸ੍ਰਂ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਤੇ । ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਂ ਨ ਚਲਤਿ ਯਦਿ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਸ਼੍ ਸ਼ਿਵਃ
ਇਸ ਉੱਚੇ ਸਾਰ ਤੋਂ, ਪਿਆਰੇ, ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਜੇ ਇਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ।
ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਤਵ ਕੇਚਨ ਦੁਰ੍ਵਿਲਾਸਾ ਰਾਤ੍ਰਾਵ੍ ਅਹੇਰ੍ ਇਵ ਨ ਰਾਮ ਪਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ । ਮੈਨਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ ਮਹਾਮृਤਕਨ੍ਦਰਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠ ਦृਢਲੇਖ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਸ਼੍ਮਨੀਤਿ
ਇਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ; ਰਾਮਾ, ਇਸ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਇਥੇ ਹੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਲਕੀਰ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ।
ਨਿਰਿਚ੍ਛੇਨਾਚ੍ਛਸ਼ਾਨ੍ਤੇਨ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਗਾਦਿषੁ ਸ੍ਵਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਵ ਖੇ
ਸਾਫ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਭ੍ਰਮੇ ਕਾਰਣਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਜਗਜ੍ਜਾਲਤਯੇਦ੍ਧਯਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਇਤਰਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਦृਙ੍ਮੌਕ੍ਤਿਕਾਲੋਕੇ ਤਥਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਯੋਰ੍ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਯਚ੍ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯੈਵ ਦृਕ੍ ਸੈਵ ਮੁਕ੍ਤਾਲੀ ਬੀਜਮ੍ ਏਵਾਙ੍ਕੁਰਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਓਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਬੀਜ ਹੀ ਅੰਕੁਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਏਵ ਫਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍ । ਵਿਸ਼ੇषਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਤਾ
ਬੀਜ ਨੂੰ ਹੀ ਫਲ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰੇ ਪਾਸੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਅਸਲियत ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਤਾ ਯਦਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਜ੍ਜਾ ਤਦ੍ ਏਵ ਵਾ । ਸ ਚ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਦ੍ਯਾਦ੍ ਏਵੋਦਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਵਾਤ੍
ਜੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਸਲियत ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਏਵ ਪਰਮਂ ਪਦਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਸਵਿਕਲ੍ਪਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਆਦ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਰਵੋਚਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹੀ ਪਹਿਲਾ ਚੇਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਆਉਣ।
ਤਦ੍ ਏਵ ਜੀਵਕਲਨਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਹਙ੍ਕृਤਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਤ੍
ਉਹੀ ਜਿੰਦ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇੰਦਰੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਦੇਹਸ੍ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਤਦ੍ ਦਿਸ਼ਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਰੋਦਸੀ । ਤਦ੍ ਅਦ੍ਰ੍ਯੁਰ੍ਵੀਨਦੀਸ਼ਾਦਿ ਤृਣਾਨ੍ਤਂ ਵਾਬ੍ਜਜਾਦਿ ਚ
ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ ਆਦਿ ਹਨ, ਘਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਮਲ ਤੱਕ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
ਜਡੋ ਦੇਹੋ ਜਡੋ ऽਕ੍ਸ਼ੌਘੋ ਜਡਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਡਾ ਮਤਿਃ । ਜਡੈਵਾਹਙ੍ਕਲਾ ਚੇਤਿ ਤਥਾ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਜਡਮ੍
ਸਰੀਰ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਇੰਦਰੇ ਮੂਰਖ ਹਨ, ਮਨ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵੀ ਮੂਰਖ ਹੈ।