ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਮਹਮਾਦਿਮਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਲਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾਰ੍ਣਵਃ
ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਭਾਵੇਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । षਡ੍ਭਿਰ੍ ਵਾ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਰੈਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਪਤਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਛੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਿੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤẖ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਯਥਾ ਨਾਨੇਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ ਤਵ
ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਏਕ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
ਜੀਵਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਲਿਤਂ ਧृਤਸਂਸृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਥਾ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਮਨ 'ਜੀਵ' ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਸੁਣ।
ਚੇਤੋ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵੈਣਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਅਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਦਧਿਰੂਪਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਥਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਪਯੋ ਦਧਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚੇਤḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੇਹਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਆਪਣੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਟਿਕਾਅ ਅਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ, ਟਿਕਾਅ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਹਿ ਭਾਰ੍ਗਵੋਦਨ੍ਤੋ ਲਵਣੈਨ੍ਦਵਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਚਿਤ੍ਤਰੂਪਨਿਰੂਪਣੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਤੂੰ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਮਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਂ ਜਡਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਗਚਿਚ੍ਚ੍ਯੁਤਮ੍ । ਅਨਿਚ੍ਛਾਯੋਮਣਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਯḫ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹਿਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਾਮਲਾਨਨ੍ਤਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਾਂਸ਼ੁਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਪਦ੍ਮੋ ਵਿਕਸਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਦਲਾਵਲਿਃ
ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਦਾ ਕਮਲ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਪਰਤ ਸਮੇਤ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਦृष੍ਟਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਖੇ ਸਦਸਨ੍ਮਯੀ । ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਞ੍ਚਲਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਰੋਦਯਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਉਪਪ੍ਲਵਃ । ਤਥਾ ਚੇਤਸਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ ਭਟਕਾਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚੇਤਸਿ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤਥਾ ਦੇਹੇ ਮੈਵਮ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੋ।
ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਾਲਕਲ੍ਪਿਤਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਥੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜਡੋ ਮੈਤਤ੍ਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੱਚੇ ਵਲੋਂ ਕਲਪਿਆ ਰਾਖਸ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਵੀ ਬੇਜਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਾ ਮੰਨੋ।
ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਾਤਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਡਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਬੋਦ੍ਧृ ਤਥੈਵਾਸਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਚਲਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਜਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਲਦਾ-ਡੋਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਤੁ ਮਨੋ ਭ੍ਰਮਾਕृਤਿ ਚਲਂ ਜਡਮ੍ । ਮਨਸੋ ऽਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਭਟਕਣ ਦੀ ਰੂਪ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਾ ਮੁਧੋਦ੍ਭੂਤਾ ਮੈਵਮ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵਲ੍ਲ੍ਯਾḫ ਪੁष੍ਪਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਥੈਵਾਹਙ੍ਕृਤੇਰ੍ ਜੀਵੋ ਮੈਵਮ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਭਵ
ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਲਤਾ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਨਾ ਮੰਨੋ।
ਯਥੈਵਾਹਙ੍ਕृਤੇਰ੍ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਹਾਵਾਸਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਤਥਾ ਜੀਵਸ੍ਯ ਕਲਯਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਚਿਤ੍ ਸਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਜੀਵ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਘ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਸ਼ਾਨ੍ ਨੋ ਵਸ੍ਤੁਨਾਪਿ ਸਤ੍ । ਮੈਤਦ੍ ਭਾਵਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਨੈਤਤ੍ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਵਾ ਭਵਾਨ੍
ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਥੋੜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਇਹ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋ।
ਏਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਰ੍ਵੇ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤਾਃ । ਤਰਙ੍ਗਵਦ੍ ਵਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ
ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਭ੍ਰਮਾਕੁਲਾਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਕਾ ਏਵਂ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਂਸृਤੌ ਸਾਰਸ੍ ਸਾਰੋ ऽਕ੍ਸ਼ੌਘਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਕੇ । ਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਗਣੇ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸਾਰਸ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਮਨਃ
ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੂਲ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਮੂਲ ਹੈ; ਹਿਲਚਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੋ ਮਨਸਿ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਾਵ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ । ਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤੌ ਜੀਵੋ ਜੀਵੇ ਸਾਰਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਆਬਿਲਾ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਜੀਵ ਹੈ; ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਿ ਸਾਰਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ ਛਿਵੇ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਰਤਰਾਤ੍ ਸਾਰẖ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਾਰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਸਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਦਾਭਾਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍ । ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਤੋ ਨਿਤ੍ਯਭਾਸੁਰਮ੍
ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਝਲਕ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ । ਸਕਲਂ ਨਿष੍ਕਲਂ ਵਾਪਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਸਦਾ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ; ਜਗਤ ਚਾਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਵਲਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਯਦਿ ਵਾ ਯਦਿ ਵੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਜਗਤ੍ ਤਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਰਾਮ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਏਤਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਯਮ੍
ਜਗਤ ਜੇਕਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਰਾਮਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ ਸਾਰਾਦ੍ ਅਜਸ੍ਰਂ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਤੇ । ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਂ ਨ ਚਲਤਿ ਯਦਿ ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਸ਼੍ ਸ਼ਿਵਃ
ਇਸ ਉੱਚੇ ਸਾਰ ਤੋਂ, ਪਿਆਰੇ, ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਜੇ ਇਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ।
ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਤਵ ਕੇਚਨ ਦੁਰ੍ਵਿਲਾਸਾ ਰਾਤ੍ਰਾਵ੍ ਅਹੇਰ੍ ਇਵ ਨ ਰਾਮ ਪਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ । ਮੈਨਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ ਮਹਾਮृਤਕਨ੍ਦਰਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠ ਦृਢਲੇਖ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਸ਼੍ਮਨੀਤਿ
ਇਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ; ਰਾਮਾ, ਇਸ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਇਥੇ ਹੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਲਕੀਰ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ।