ਯਥਾ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਹਂਸਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਖੇ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਦृष੍ਟੇਰ੍ ਏਵਂ ਚਿਦਚ੍ਛਾਯਾਸ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਜ੍ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਂ ਹੰਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨਿਮੀਲਿਤੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਦृਕ੍ ਚਲਮ੍ । ਤਾਰਾਕਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਯਂ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਵਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਦੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾ ਏਵਾਤ੍ਮਤਾਂ ਗਤਃ । ਪਸ਼੍ਯ ਚਿਦ੍ਘਨ ਏਵਾਚ੍ਛẖ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੈਕਾਬ੍ਧਿਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੇਖ, ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਰ੍ ਜਨਸ੍ ਸਾਧੋ ਪਾਰਦृਸ਼੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਤੇਨੈਵਾਸ੍ਮਦ੍ਵਚੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍ ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਹੇ ਸੱਜਣ, ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਜਗਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ 'ਓਮ' ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰੱਖੋ।
ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਤਯਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਦਾਮੀਤਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ ਧਿਯਮ੍ । ਯਦਿ ਤਿष੍ਠਸਿ ਮਦ੍ਵਾਚਿ ਤਦਾ ਯਾਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲ ਬੇਕਾਬੂ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਨੋ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਵਿਵਿਧਾਨੇਕਵਿਕਲ੍ਪਕਲਨਾਮਲੈਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾਰ੍ਕਿਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਸਿ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਤਾਮ੍
ਅਗਰ ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੰਦ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਕੀ ਤਰਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ੍ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤਾਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਕਲਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜੇ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਲਵਣੈਨ੍ਦਵਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਵਦ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤੀਹ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਲੂਣ, ਚੰਦ, ਬੀਜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਰ੍ਵਾਪਹ੍ਨਵ ਏਵ ਵੈ । ਕृਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍ ਈਦृਸ਼ਮ੍
ਜੇ ਹਾਲਾਤ ਇਵੇਂ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰਾਮ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸਿ ਜਾਨਾਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਦ੍ਘਨ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਤਂ ਚ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਪਹ੍ਨਵ ਏਵ ਚ । ਨਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤੀਹ ਨੋ ਮਾਯਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਮ੍ ਅਕ੍ਰਮਮ੍
ਸਾਰੇ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਇਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਲੜੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਏਵ ਚਿਦਾਭਾਸੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਸਮਸਮਾਤ੍ਮਨਿ । ਸਮਗ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕਲਿਤਾਭਿਧੇ
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਮਾਨ ਆਤਮ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਕੇਚਿਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੇਚਿਦ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਤਾਮ੍ । ਕੇਚਿਦ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਰੂਪਤ੍ਵਂ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਜਗਦ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਚ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਤਾਮ੍ । ਚਾਲਯਨ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰੇਣ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਮਤਾਦਿਕਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਘਨਨਿਸ਼੍ਚਯਾਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਸਨ੍ਤੋ ऽਸਨ੍ਤ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਕਦੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਵਰਗੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਜਗਨ੍ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਕੇਚਨ । ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਾਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸੌਗਤਾਦਯਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਕਿ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਬੌਧ ਤੇ ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕੇਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਾਨਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਂਸਰਨ੍ਤਿ ਚ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਸਮਸ੍ਤਕਲਨਾਹੀਨਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਚਿਦ੍ਘਨਮ੍ । ਸਮਗ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਂ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਹਿ ਵਾਦਿਨਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਦੀ-ਵਾਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਤ੍ਰ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਸਮਸ੍ਤਕਲਾਵਿਮੁਕ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲਨਯਾ ਵਿਵਿਧਾਭਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਃ । ਸ੍ਵਂ ਵਾਸਨਾਵਿਲਸਿਤਂ ਸਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤੋ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਵਾਦਵਿਭਵੈਰ੍ ਵਿਵਦਨ੍ਤਿ ਵੈਦ੍ਯਾਃ
ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਚੇਤਸਾਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਚ । ਕਿਂ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਰਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਭਵੇਤ੍
ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਚੰਗਾ ਕੀ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਮਹਮਾਦਿਮਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਲਮਾਤ੍ਰਂ ਯਥਾਰ੍ਣਵਃ
ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਭਾਵੇਨ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । षਡ੍ਭਿਰ੍ ਵਾ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਰੈਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਪਤਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਛੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਿੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤẖ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਵਿਲਾਸਵਤ੍ । ਯਥਾ ਨਾਨੇਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ ਤਵ
ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਏਕ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
ਜੀਵਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਲਿਤਂ ਧृਤਸਂਸृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਥਾ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ
ਮਨ 'ਜੀਵ' ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਸੁਣ।
ਚੇਤੋ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਦਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨਂ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਇਵੈਣਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਚੇਤਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਅਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਦਧਿਰੂਪਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਥਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਪਯੋ ਦਧਿਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚੇਤḫ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੇਹਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਆਪਣੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਟਿਕਾਅ ਅਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ, ਟਿਕਾਅ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਹਿ ਭਾਰ੍ਗਵੋਦਨ੍ਤੋ ਲਵਣੈਨ੍ਦਵਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਮਹਾਬਾਹੋ ਚਿਤ੍ਤਰੂਪਨਿਰੂਪਣੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਤੂੰ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਮਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਂ ਜਡਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਗਚਿਚ੍ਚ੍ਯੁਤਮ੍ । ਅਨਿਚ੍ਛਾਯੋਮਣਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍ ਅਯḫ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹਿਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਾਮਲਾਨਨ੍ਤਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਾਂਸ਼ੁਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਪਦ੍ਮੋ ਵਿਕਸਤਿ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕਦਲਾਵਲਿਃ
ਅਨੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਦਾ ਕਮਲ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਪਰਤ ਸਮੇਤ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।