ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰੈਤਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੇਵਮਾਦੀਨਾਂ ਵਚਸਾਂ ਤਦ੍ ਅਗੋਚਰਃ
ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਜਿਸਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਅੰਤਮ ਹਾਲਤ, 'ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ' ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਚੇਤਨਾ', 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਂ ਰੂਪਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਘੋਰਂ ਚ ਮੂਢਂ ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਹ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗੂੜੀ ਨੀਂਦ। ਇੱਥੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਘੋਰਂ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ਮਯਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਯਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮੂਢਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ ਹੀਨਂ ਮृਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੂੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮृਤਂ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਮਮ੍ । ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ ਮਹਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਮਰ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਜਿਹੀ, ਸਮਾਨ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਕੜੀ ਸਮਝੋ।
ਤਤ੍ਰੈਤੇ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਹਰਾਦਯਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਤੁਰ੍ਯਪਦੇ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਉਸ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਤ ਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿਧ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਯਂ ਤਂ ਮੁਨਿਂ ਵਨੇ ਵ੍ਯਾਧḫ ਪृष੍ਟਵਾਨ੍ ਮृਗਹੇਤੁਨਾ । ਸ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੁਰ੍ਯਪਦੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦਯਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਏ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਚਿਤ੍ਤਾਚਾਰਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਮृਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਸ ਕਞ੍ਚਨ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਾਂਸ਼ਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਪਦਂ ਗਤਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹ ਅਡਵੈਤ ਦੀ ਇਕਤਾ ਵਾਲੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਫਰਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਲਾਸਮੁਕ੍ਤੇ ਤੁਰ੍ਯੇ ਪਦੇ ਤਿष੍ਠ ਨਿਰਾਮਯਾਤ੍ਮਾ । ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਾਧੁ ਸਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾḫ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਭੇਦਾ ਮੁਨਯੋ ਮਹਾਨ੍ਤਃ
ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚੌਥੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਰਹੋ; ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵਨ-ਦੇਹ 'ਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਫਰਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏष ਏਵਾਙ੍ਗ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਯਤ੍ ਕਾਲਗਗਨਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂਸ਼ਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਜ੍ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਪਿਆਰੇ, ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਅਸਮਾਨ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਆਭਾਸਂ ਭਙ੍ਗੁਰਂ ਸ੍ਫੁਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਨਿਸ਼ਾਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ ਇਵ ਚਿਤ੍ ਕਾਲਖਾਦਿ ਚ
ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਸਾਫ ਪਰ ਛਣਕਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ, ਸਮਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਕਾਲਖਾਦਿ ਚ । ਸ੍ਥਿਤੈਵ ਯਨ੍ ਨ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਕ੍ਰਮਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਸਮਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ ਆਲੋਕ੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਭੋਦਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਸਤ੍ਯੈਵ ਖੇ ਤਡਿਤ੍ । ਕਾਰਣਂ ਨਾਤ੍ਰ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਕਾਰਣਂ ਵਦ
ਜਦ ਤੱਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?
ਵੈਤਣ੍ਡਿਕਾਜ੍ਞਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਲਾਸਂ ਦੂਰਤਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ । ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਈਦृਸ਼ਸ੍ਯੈਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਪਲਾਪਿਨਃ
ਅਜਾਣ ਤੇ ਮੰਦੇ ਮਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਵੈਤੰਡਿਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਣੋ: ਐਸਾ ਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਬੇਮਤਲਬ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਘਨੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ ਸਾ ਚ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭਙ੍ਗੁਰਾ । ਆਬਾਲਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਕੇਨ ਨਾਮਾਪਲਪ੍ਯਤੇ
ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਛਣਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾ ਵਿਭੋ ਹੇਤ੍ਵਨਪੇਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਕਥਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਹੀਹ ਸਹੇਤੁਕਃ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਲਹਿਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਅਵਾਤਾਮ੍ਬੁਧਿਦੀਪਾਦੇ ਰਤ੍ਨਾਨਾਂ ਕਚਨਸ੍ਯ ਵਾ । ਵਾਯੋਰ੍ ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸਂਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਕਸ੍ਯੇਹ ਹੇਤੁਤਾ
ਹਵਾ, ਹੀਰਾ, ਕাঁচ, ਦੀਵਾ ਜਾਂ ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰਾਮਾਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਤਤ੍ਤਾਤਤ੍ਤੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਤẖ ਕਿਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵੀ, ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਿਨੀਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੇ ਭੇਦੋ ਨ ਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕਘਨਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਾਰਿ ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਹੈ, ਅਸਲ 'ਚ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਇੱਕ, ਗੂੜ੍ਹਾ, ਅਦਵੈਤ ਜਾਣ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਰਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਹਂਸਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਖੇ ਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਦृष੍ਟੇਰ੍ ਏਵਂ ਚਿਦਚ੍ਛਾਯਾਸ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਜ੍ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਂ ਹੰਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨਿਮੀਲਿਤੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਦृਕ੍ ਚਲਮ੍ । ਤਾਰਾਕਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਯਂ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਵਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਦੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾ ਏਵਾਤ੍ਮਤਾਂ ਗਤਃ । ਪਸ਼੍ਯ ਚਿਦ੍ਘਨ ਏਵਾਚ੍ਛẖ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੈਕਾਬ੍ਧਿਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੇਖ, ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਰ੍ ਜਨਸ੍ ਸਾਧੋ ਪਾਰਦृਸ਼੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਤੇਨੈਵਾਸ੍ਮਦ੍ਵਚੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍ ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਹੇ ਸੱਜਣ, ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਜਗਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ 'ਓਮ' ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰੱਖੋ।
ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਤਯਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਦਾਮੀਤਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ ਧਿਯਮ੍ । ਯਦਿ ਤਿष੍ਠਸਿ ਮਦ੍ਵਾਚਿ ਤਦਾ ਯਾਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲ ਬੇਕਾਬੂ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਨੋ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਵਿਵਿਧਾਨੇਕਵਿਕਲ੍ਪਕਲਨਾਮਲੈਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾਰ੍ਕਿਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਸਿ ਤृਣਗੁਲ੍ਮਤਾਮ੍
ਅਗਰ ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੰਦ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਕੀ ਤਰਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਜਾਂ ਝਾੜੀਆਂ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ੍ ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਮਤ੍ਤਾਮਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਨਾਮ੍ਨੀ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਕਲਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜੇ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ 'ਤਿੰਨ ਲੋਕ' ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਲਵਣੈਨ੍ਦਵਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਵਦ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤੀਹ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਲੂਣ, ਚੰਦ, ਬੀਜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਰ੍ਵਾਪਹ੍ਨਵ ਏਵ ਵੈ । ਕृਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍ ਈਦृਸ਼ਮ੍
ਜੇ ਹਾਲਾਤ ਇਵੇਂ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰਾਮ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸਿ ਜਾਨਾਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਦ੍ਘਨ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਤਂ ਚ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।