ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਮ੍ ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਵਨਨਾਯਕ । ਮृਤਚਿਤ੍ਤਾ ਵਯਮ੍ ਇਹ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦਾਰੁਮਯਾ ਇਵ
ਸਾਡਾ ਮਨ, ਹੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਮਨ ਅਜਿਹੇ ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਤਲੇ ਜਿਹੇ।
ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਰਸੋ ਵਾ ਸ਼ੁष੍ਕਭੂਰੁਹਾਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮੂਲਕਾਰਣਮ੍
ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੁਚੀ, ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ; ਅਹੰਕਾਰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਤਨ੍ਤੌ ਮੁਕ੍ਤਾਫਲਾਨੀਵ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਸਮਵਾਯਿਤਾਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕृਤਾਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਾਮਨ੍ਤਾ ਇਵ ਰਾਜਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ 'ਤੇ ਮੋਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਬਾਰੀ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਹਾਤਨ੍ਤੌ ਛਿਨ੍ਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਾਲਕਾਃ । ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਾਮਨ੍ਤਾ ਵਿਨृਪਾ ਇਵ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਾਗਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰਹਙ੍ਕृਤਿਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਵਿਸ਼ਰਾਰੂਣਿ ਲੁਬ੍ਧਕ । ਮਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਨ ਲਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਸ੍ਵ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਜਮ੍
ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਚਿਪਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਮਿਥਸ੍ ਸਂਸ਼੍ਲੇषਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਨ ਮਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਾਲਕਾਃ । ਵਿਨਾਹਙ੍ਕਾਰਜਤੁਨਾ ਸ਼ੀਤਲਾਯẖਕਣਾ ਇਵ
ਮੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਿਪਕਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਠੰਢੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਨ ਮੇ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕਞ੍ਚਿਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਮਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰਸ੍ਥਾ ਇਵ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵੇष੍ਵ੍ ਅਰ੍ਥੇष੍ਵ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਣਾਦਯਃ
ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਧੋ ਯਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਕ੍ਤਿ ਤੇਨ ਦृष੍ਟੋ ਨ ਤੇ ਮृਗਃ । ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਜਾਨਾਤਿ ਤਨ੍ ਨ ਨਃ
ਸਾਧੋ, ਜਿਹੜਾ ਇੰਦ੍ਰਿਆ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ; ਜਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ।
ਨ ਕਾਨਿਚਿਨ੍ ਮਮੈਤਾਨਿ ਗਲਿਤਾਹਙ੍ਕृਤੇẖ ਕਿਲ । ਤਦ੍ ਵ੍ਯਾਧ ਕਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਕਥਯਤ੍ਵ੍ ਆਰ੍ਤਿਮਨ੍ਮृਗਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਸਚਮੁਚ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਓ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਹਿਰਣ ਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਹਿ ਪਸ਼ੂਨਾਮ੍ ਇਵ ਪਾਲਕਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਚ੍ ਚ ਵਿਲੀਨਂ ਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਰਹਿਤੇ ਪਦੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਮਨ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਰੂਪਾਣ੍ਯ੍ ਏਤਾਨਿ ਤਤ੍ ਕਥਮ੍ । ਕਿਂ ਵਾ ਤ੍ਵਾ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਙ੍ਗ ਗਤਾਨੀਹੈਵ ਪਞ੍ਚਤਾਮ੍
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਤਾਂ ਫਿਰ, ਓ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ?
ਨਿਰ੍ਮਾਤृਪਿਤृਕੋ ਯਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਸ਼ਰਾਰੁਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਵ੍ਰਜਃ । ਤਥਾਕ੍ਸ਼ਵृਨ੍ਦਮ੍ ਅਧृਤਿ ਨਿਰਹਮ੍ਭਾਵਵਾਸਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ-ਪਿਓਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਾ ਦਸ਼ਾ ਵੇਦ੍ਮਿ ਨ ਕਾਸ਼੍ਚਨ । ਤੁਰ੍ਯ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠੇ ऽਹਂ ਤਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਚਨੀਭਾਵਂ ਯਥਾਰ੍ਥਕਥਨੇਨ ਸਃ । ਲੁਬ੍ਧਕੋ ਮੁਨਿਨਾ ਨੀਤੋ ਜਗਾਮਾਭਿਮਤਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੇਅੰਤ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਤੋ ਵਚ੍ਮਿ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤੁਰ੍ਯੇਤਰਾ ਦਸ਼ਾ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਹਿ ਚਿਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਸ੍ਤੀਹ ਨੇਤਰਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ; ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਯਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਾਵਂ ਗਤੇ ਜੀਵੇ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ । ਦੇਹੇ ਭਵਨ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਿਤ੍ਰਭਿਤ੍ਤਾਵ੍ ਇਵਾਨਘ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਮਤਲਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ।
ਯਤ੍ਰੇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਨੋਦਯਸ੍ ਸੁਖਦੁẖਖਯੋਃ । ਨ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦ੍ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਗਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ 'ਚ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਦਾ, ਰਾਮਾ, ਉਥੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਚੌਥਾ, ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝੋ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਵ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਵ੍ਯਗ੍ਰਾਪਰਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ । ਜਾਗ੍ਰਚ੍ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਮਰਣੀਯਤਯਾ ਤਯਾ
ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਾਗਣਾ ਵੀ ਯਾਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਾ ਘਨਮੋਹਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਭੂਃ
ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਾ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਭੁਲਾਵਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਭ੍ਰਮੋਦ੍ਭਵਮ੍ । ਵਰਤ੍ਰਾਯਾਮ੍ ਇਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਦੋਸਤ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ।
ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਰੈਤਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ
ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ । ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੇਵਮਾਦੀਨਾਂ ਵਚਸਾਂ ਤਦ੍ ਅਗੋਚਰਃ
ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਜਿਸਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਅੰਤਮ ਹਾਲਤ, 'ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ' ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਚੇਤਨਾ', 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਂ ਰੂਪਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਘੋਰਂ ਚ ਮੂਢਂ ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਹ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗੂੜੀ ਨੀਂਦ। ਇੱਥੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਘੋਰਂ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ਮਯਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਯਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮੂਢਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ ਹੀਨਂ ਮृਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੂੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮृਤਂ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਮਮ੍ । ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਤਨ੍ ਮਹਤ੍ ਪਦਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਮਰ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਜਿਹੀ, ਸਮਾਨ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ, ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਕੜੀ ਸਮਝੋ।
ਤਤ੍ਰੈਤੇ ਮੁਨਯਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਹਰਾਦਯਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਤੁਰ੍ਯਪਦੇ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਉਸ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਤ ਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿਧ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਯਂ ਤਂ ਮੁਨਿਂ ਵਨੇ ਵ੍ਯਾਧḫ ਪृष੍ਟਵਾਨ੍ ਮृਗਹੇਤੁਨਾ । ਸ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤੁਰ੍ਯਪਦੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦਯਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਏ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਚਿਤ੍ਤਾਚਾਰਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਮृਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਸ ਕਞ੍ਚਨ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਾਂਸ਼ਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਪਦਂ ਗਤਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹ ਅਡਵੈਤ ਦੀ ਇਕਤਾ ਵਾਲੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਫਰਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਲਾਸਮੁਕ੍ਤੇ ਤੁਰ੍ਯੇ ਪਦੇ ਤਿष੍ਠ ਨਿਰਾਮਯਾਤ੍ਮਾ । ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਾਧੁ ਸਦੇਹਮੁਕ੍ਤਾḫ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਭੇਦਾ ਮੁਨਯੋ ਮਹਾਨ੍ਤਃ
ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚੌਥੇ ਦਰਜੇ 'ਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਰਹੋ; ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵਨ-ਦੇਹ 'ਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਫਰਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।