ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਭਵਨਾਸ਼ੋਦ੍ਭਵਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਏਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਪਦਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਚੌਥੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਟਿਕ ਜਾ, ਹੇ ਭਗਤ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯੇਯਂ ਵਿਨਾ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਸਙ੍ਗਦृਕ੍ । ਸਾ ਲੋਲਾ ਜਾਗ੍ਰਦਾਸ੍ਥੇਤਿ ਜਾਨਾਮ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਤਾ ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਚਲ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭ੍ਰਮੇ । ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਸਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਖ੍ਯੇਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੁਪਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
ਭਾਵਿਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾ ਯਾ ਦृषਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਮੂਢਤਾ । ਸਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਦਸ਼ੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਾਨਾਮ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਜੋ ਮੂੜਤਾ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤ੍ਰਿष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਤੁਰ੍ਯਂ ਤੂਰ੍ਯਾਦ੍ ਅਤੀਤਂ ਚ ਤਦ੍ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਜਾਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰਲੇ ਚੌਥੇ ਹਾਲਤ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਨਹਮ੍ਭਾਵੌ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦਸਤੀ ਤਥਾ । ਯਦ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਮਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਤੇ ਹੋਣ-ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਬੇਲਗ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਸਮਤਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਵ੍ਯਵਹृਤੌ ਸਾ ਤੁਰ੍ਯਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਬ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਪਦ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਯੁਕ੍ਤੈਸ੍ ਤੁ ਵਿषਯਾਨ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ ਚਰਨ੍ । ਆਤ੍ਮਵਸ਼੍ਯੈਰ੍ ਵਿਧੇਯਾਤ੍ਮਾ ਤੁਰ੍ਯਤਾਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਤਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਕਤਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਤਾ । ਸ਼ੁਨ੍ਯਤਾ ਭਾਵਿਤਾ ਯੇਨ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਮ੍ ਅਸੌ ਗਤਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਇਕਤਾ, ਨਿਰਵਿਕਲਪਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਹਰਾਦਯਃ । ਨਰਾਸ਼੍ ਚ ਕੇਚਿਜ੍ ਜੀਵਨ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਤੁਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨੈਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਨ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨਾਮ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵੋ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਭਾਵਾਜ੍ ਜਡਤਾਨ੍ਤਯੋਃ
ਇਹ ਨਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਨਾ ਗੈਰ-ਹੋਣ ਹੈ, ਨਾ ਮੰਦਤਾ।
ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਨਿਭਂ ਨਾਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਵਲ੍ਗਤਿ । ਸਤ੍ਤਾਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਸਮਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਮਨ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਇਕੋ ਹੀ ਸਤਤਾ, ਇਕੋ ਹੀ ਅਸਲ, ਬਰਾਬਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਾਮਲਾਨਨ੍ਦਾ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਕਲੈषਣਾ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਦਸ਼ਾ ਰਾਮ ਤੁਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚੌਥੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਗਦ੍ਭਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਚਿਤ੍ਕਚਨਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ । ਬੋਧਾਦ੍ ਦ੍ਵੇषਭਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਤਿਘਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਖੇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਵੈਰ-ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਤੋਦਯਾਤ੍ । ਤਥਾ ਰਾਗਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਆਸਿਤਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਚੌਥਾ' ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਵਿਲੀਨਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਲੀਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਚੌਥਾ' ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਾਦ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਚਸਾਂ ਯਨ੍ ਨ ਗੋਚਰੇ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦੇ ਤੁਰ੍ਯੇ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਂ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ । ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯਾਹਿ ਤੁਰ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਪਦਮ੍
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਯਥਾਸੰਭਵ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਚੱਲੋ।
ਤੁਰ੍ਯੇ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਰਮਾਂ ਸਮਤਾਂ ਗਤਃ । ਮਾਕਰ੍ਤਾ ਮਾ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਤ੍ਵਂ ਭਵ ਪ੍ਰਕृਤਕਰ੍ਮਣਿ
ਚੌਥੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਬਣੋ ਤੇ ਨਾ ਅਕਰਤਾ ਬਣੋ; ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਲਾਤ੍ਯਾਗੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤੈਵਾਨੁਭੂਯਤਾਮ੍ । ਵਿਸ਼ਰਾਰੌ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥੋਪਤਿष੍ਠਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਘਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵ੍ ਇਹ ਸਂਸृਤੌ ਵ੍ਯਵਹृਤਿਸ੍ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਦ੍ਭ੍ਰਮੋ ਯਨ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਘਨਮ੍ ਏਵ ਮੋਹਵਲਿਤਂ ਸਾਸੌ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪਦਂ ਵਿਵਾਸਨਤਯਾ ਯਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਆਰ੍ਯੇਹ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਮ੍ ਅਦੇਹਮੋਕ੍ਸ਼ ਇਹ ਨੋ ਵਕ੍ਤੁਂ ਗਿਰਾ ਪਾਰ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੰਮ ਤੇ ਵਪਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਹਨ; ਜੋ ਗਾੜ੍ਹਾ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਦੀ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਸਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਅਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਕਰਣਮ੍ ਅਸਿ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਨ੍
ਤੂੰ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਭਟਕਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।
ਅਤ੍ਰੇਮਂ ਸ਼ृਣੁ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾਧੁਨਾ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਯਥਾ ਬੋਧਮ੍ ਉਪੈषਿ ਵਿਬੁਧੋਪਮਃ
ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੈਦਾਂ ਵਾਂਗ।
ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਨਨੇ ਕਾष੍ਠਮੌਨਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮ । ਦृष੍ਟਦ੍ਰੁਤਮृਗਂ ਕਞ੍ਚਿਨ੍ ਮੁਨਿਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਲੁਬ੍ਧਕਃ
ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦুশਮਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ।
ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਉਪਗਤੋ ਬਾਣਭਿਨ੍ਨਂ ਮृਗਮ੍ ਅਭਿਦ੍ਰੁਤਃ । ਕ੍ਵ ਪ੍ਰਯਾਤੋ ਮृਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸ ਤਂ ਮੁਨਿਃ
ਜਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਹਿਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹਿਰਨ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?'
ਸ਼ਮਸ਼ੀਲਾ ਵਯਂ ਸਾਧੋ ਮੁਨਯੋ ਵਨਵਾਸਿਨਃ । ਨਾਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇषੁ ਯẖ ਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਸਾਧੂ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਐਸੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ।'
ਸਰ੍ਵਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਹਿ ਸਖੇ ਮਨਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਯਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਨੂਨਂ ਪ੍ਰਗਲਿਤਂ ਚਿਰਮ੍
ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਮਨ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੋਸਤ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਮਣਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਦਹਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾẖ ਕਾਰੁਕਂ ਯਥਾ । ਔਦਾਸੀਨ੍ਯੇਨ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੋ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਲੜੀਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਨੋਨਾਮਾ ਸ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਂ ਨृਣਾਮ੍ । ਨਿਯੋਜਯਤਿ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਸ੍ਵੇषੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ
‘ਮੈਂ’ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਗਵਾਹ ਹੋਵੇ।
ਸ ਏਵਾਭ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਨਸ਼੍ ਸ਼ਰਦੀਵ ਪਯੋਧਰਃ । ਕਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਵ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਮृਤẖ ਕ ਇਵ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਕੌਣ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਮਰੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ।