ਮਨੋ ਵਿਚਾਰਮ੍ ਆਰੁਹ੍ਯ ਮਨਨਾਨਰ੍ਥਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ । ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਵਿਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨੈਤਨ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੂਰਖ ਜੀਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨḫ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮ੍ਪਦਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੰਦ-ਮਨੁੱਖ ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ ਏਵ ਦਹਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨḫ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ ਚਟਚਟਾਸ੍ਫੋਟੈਰ੍ ਵੇਣੂਨ੍ ਵੇਣ੍ਵਨਲੋ ਯਥਾ
ਮੰਦ ਬੰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰੜੇ ਚਟਚਟਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृष੍ਟਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਕਦਰ੍ਕਕਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਕਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਵृਤਮ੍ । ਵਿਵृਤਂ ਭਾਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਯਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਕਦਰ੍ਕਕਮ੍
ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮ-ਰੂਪ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲੋਕਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤੀਮਾਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਨृਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤḫ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਸ੍ ਸਾਮਨ੍ਤਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂषਿਤਸ੍ਯ ਮਨਸẖ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸृਤਿਨਾਮਕਮ੍ । ਰਸਾਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਪਤ੍ਤ੍ਰਪੁष੍ਪਫਲਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯੁਲ੍ਲਸਦ੍ਵਿਵਿਧਭਙ੍ਗੁਰਵਸ੍ਤੁਜਾਤੈਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਕ੍ਰਚਞ੍ਚਲਤਯਾ ਸਮੁਦੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਵਾਰਯ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਹ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਥ ਵਾ ਘਨਤਾਂ ਨਯਸ੍ਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਤ੍ਰੀਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪਰਾਣਿ ਤੁ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਭਜ ਦ੍ਵੇ ऽਪਰੇ ਤ੍ਯਜ
ਜੀਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ: ਮੋਟਾ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਉੱਚਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੋ ਛੱਡ ਦੇ।
ਅਸ੍ਯਾਸਤੀ ਤੁ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੇ । ਵਿਚਾਰਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯੇਤੇ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਰੂਪ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਅਨਾਸ਼ਂ ਤੁ ਰੂਪਂ ਰਾਘਵ ਤਦ੍ ਭਵਾਨ੍ । ਤਤ੍ਰੈਵਾਚਲਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਪਦਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਰਮਸ੍ਵ ਚ
ਰਾਘਵ, ਜੀਵ ਦਾ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਯਾਨਿ ਭਗਵਂਸ੍ ਤ੍ਰੀਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤਾਨਿ ਮੇ । ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਨਾਸ਼ਂ ਰੂਪਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਯਥਾਸ੍ਯ ਤਤ੍
ਮਹਾਨ ਜੀ, ਜੀਵ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ।
ਪਾਣਿਪਾਦਮਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਦੇਹੋ ਭੋਗਾਯ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਭੋਗਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਤਜ੍ ਜੀਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਸ੍ਥੂਲਮ੍ ਇਹ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਦਾ ਇਹ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਚਿਦਾਕਾਰਂ ਯਾਵਤ੍ ਸਂਸਾਰਭਾਵਿ ਯਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਰਾਮਾਤਿਵਾਹਿਕਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਰਾਮਾ।
ਸਤਿ ਚਾਸਤਿ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਵਾਤਰਥਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਏਤਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਮਨੋਰੂਪਂ ਜਗਦ੍ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਾਰਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਚਾਹੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਸ-ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਆਮੋਦḫ ਪਵਨਾਰੂਢḫ ਪੁष੍ਪਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਨष੍ਟੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਗਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਫੁੱਲ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਯਥਾ ਵੇਣੁਲਤਾਯਾਸ਼੍ ਚ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਵਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਢਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਲਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਜੋੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
ਚਿਤ੍ਤਤਨ੍ਤੌ ਸੁਦੀਰ੍ਘੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਥਾਨਘ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਨਾਸ਼ੀਨਿ ਸਰਿਦ੍ਰਯਤਰਙ੍ਗਵਤ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਰਹਿਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮ੍ । ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਜੀਵਸ੍ਯਾਦ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਕਮ੍
ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਮਨਾਕ੍ ਸ੍ਫੁਰਿਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਰ ਉਭਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਭਵਨਾਸ਼ੋਦ੍ਭਵਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਏਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਪਦਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਚੌਥੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਟਿਕ ਜਾ, ਹੇ ਭਗਤ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਯੇਯਂ ਵਿਨਾ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਸਙ੍ਗਦृਕ੍ । ਸਾ ਲੋਲਾ ਜਾਗ੍ਰਦਾਸ੍ਥੇਤਿ ਜਾਨਾਮ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਤਾ ਜੋ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਚਲ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭ੍ਰਮੇ । ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਕਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਸਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਖ੍ਯੇਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੁਪਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
ਭਾਵਿਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾ ਯਾ ਦृषਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਮੂਢਤਾ । ਸਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਦਸ਼ੇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਾਨਾਮ੍ਯ੍ ਏਵ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਜੋ ਮੂੜਤਾ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤ੍ਰਿष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਤੁਰ੍ਯਂ ਤੂਰ੍ਯਾਦ੍ ਅਤੀਤਂ ਚ ਤਦ੍ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਜਾਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰਲੇ ਚੌਥੇ ਹਾਲਤ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਨਹਮ੍ਭਾਵੌ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਦਸਤੀ ਤਥਾ । ਯਦ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਮਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਤੇ ਹੋਣ-ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਬੇਲਗ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਸਮਤਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਾਕ੍ਸ਼੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਵ੍ਯਵਹृਤੌ ਸਾ ਤੁਰ੍ਯਕਲਨੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਬ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਪਦ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਯੁਕ੍ਤੈਸ੍ ਤੁ ਵਿषਯਾਨ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ ਚਰਨ੍ । ਆਤ੍ਮਵਸ਼੍ਯੈਰ੍ ਵਿਧੇਯਾਤ੍ਮਾ ਤੁਰ੍ਯਤਾਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਤਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਕਤਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਤਾ । ਸ਼ੁਨ੍ਯਤਾ ਭਾਵਿਤਾ ਯੇਨ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਮ੍ ਅਸੌ ਗਤਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਇਕਤਾ, ਨਿਰਵਿਕਲਪਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਹਰਾਦਯਃ । ਨਰਾਸ਼੍ ਚ ਕੇਚਿਜ੍ ਜੀਵਨ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ ਤੁਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।