ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਤ੍ਯਾਕਾਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ऽਸੌ ਜਗਦ੍ਰੂਪੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਰੂਪਵਾਨ੍
ਆਤਮਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਾਲਮ੍ਬੇ ऽਪਿ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਵਿਕਾਰਿਣਿ । ਸਾਭਾਸੇ ऽਪਿ ਨਿਰਾਭਾਸੋ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਸਹਾਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਹੈ; ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ; ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹਕਂ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਚ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਯਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿੱਥੇ ਵਸਤੂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਸੱਚ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾ।
ਮਨਸੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ । ਕ੍ਸ਼ਾਲਯਨ੍ਤਿ ਮਲੇਨੈਵ ਮਲਂ ਕ੍ਸ਼ਾਲਨਕੋਵਿਦਾਃ
ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਲ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਲ ਧੋ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤੇ ਭਵੋ ਭਵੇਤ੍ । ਮਨਨਂ ਹਿ ਭਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੋਚ ਹੀ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਮੁਕਣ 'ਤੇ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਕਲਨੇਤਿ ਵਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨ ਜਾਯਸੇ ਭੂਯਸ੍ ਸਤਿ ਚਾਸਤਿ ਚੇਤਸਿ
ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਯਾ ਮਤਿਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਮ੍ ਉਨ੍ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਨ੍ਮਨੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਸਮਝੋ।
ਸਤਿ ਚਿਤ੍ਤੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵੈਕਭਾਵਨਾਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਰੇ ਸਤਿ ਵਾਸਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਮ੍
ਮਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਰੂਪ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵੇਨ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਦृਸ਼ੋẖ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇ ਜਾਤੇ ਭੂਯੋਭਵẖ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਦ ਮਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਹੋਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸੁਖਾਸ਼ਯੈਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਜੀਵੋ ਦੁẖਖਂ ਤਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਜੀਵੋ ਹਿ ਯਤਤੇ ਭੂਤ੍ਯੈ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਪਦਂ ਪਰਾਮ੍
ਜੀਵ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਵਿਚਾਰਮ੍ ਆਰੁਹ੍ਯ ਮਨਨਾਨਰ੍ਥਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ । ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਵਿਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨੈਤਨ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੂਰਖ ਜੀਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨḫ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮ੍ਪਦਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੰਦ-ਮਨੁੱਖ ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ ਏਵ ਦਹਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨḫ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ ਚਟਚਟਾਸ੍ਫੋਟੈਰ੍ ਵੇਣੂਨ੍ ਵੇਣ੍ਵਨਲੋ ਯਥਾ
ਮੰਦ ਬੰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰੜੇ ਚਟਚਟਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृष੍ਟਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਕਦਰ੍ਕਕਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਕਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਵृਤਮ੍ । ਵਿਵृਤਂ ਭਾਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਯਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਕਦਰ੍ਕਕਮ੍
ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮ-ਰੂਪ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲੋਕਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤੀਮਾਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਨृਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤḫ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਸ੍ ਸਾਮਨ੍ਤਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂषਿਤਸ੍ਯ ਮਨਸẖ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸृਤਿਨਾਮਕਮ੍ । ਰਸਾਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਪਤ੍ਤ੍ਰਪੁष੍ਪਫਲਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯੁਲ੍ਲਸਦ੍ਵਿਵਿਧਭਙ੍ਗੁਰਵਸ੍ਤੁਜਾਤੈਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਕ੍ਰਚਞ੍ਚਲਤਯਾ ਸਮੁਦੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਵਾਰਯ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਹ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਥ ਵਾ ਘਨਤਾਂ ਨਯਸ੍ਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਤ੍ਰੀਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪਰਾਣਿ ਤੁ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਭਜ ਦ੍ਵੇ ऽਪਰੇ ਤ੍ਯਜ
ਜੀਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ: ਮੋਟਾ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਉੱਚਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੋ ਛੱਡ ਦੇ।
ਅਸ੍ਯਾਸਤੀ ਤੁ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੇ । ਵਿਚਾਰਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯੇਤੇ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਰੂਪ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਅਨਾਸ਼ਂ ਤੁ ਰੂਪਂ ਰਾਘਵ ਤਦ੍ ਭਵਾਨ੍ । ਤਤ੍ਰੈਵਾਚਲਵਦ੍ ਬਦ੍ਧਪਦਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਰਮਸ੍ਵ ਚ
ਰਾਘਵ, ਜੀਵ ਦਾ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਯਾਨਿ ਭਗਵਂਸ੍ ਤ੍ਰੀਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤਾਨਿ ਮੇ । ਯਥਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਨਾਸ਼ਂ ਰੂਪਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਯਥਾਸ੍ਯ ਤਤ੍
ਮਹਾਨ ਜੀ, ਜੀਵ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ।
ਪਾਣਿਪਾਦਮਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਦੇਹੋ ਭੋਗਾਯ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਭੋਗਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਤਜ੍ ਜੀਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਸ੍ਥੂਲਮ੍ ਇਹ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਦਾ ਇਹ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਚਿਦਾਕਾਰਂ ਯਾਵਤ੍ ਸਂਸਾਰਭਾਵਿ ਯਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਰਾਮਾਤਿਵਾਹਿਕਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਜੀਵ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਰਾਮਾ।
ਸਤਿ ਚਾਸਤਿ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਵਾਤਰਥਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਏਤਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਮਨੋਰੂਪਂ ਜਗਦ੍ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਾਰਿਤਮ੍
ਇਹ ਸਰੀਰ ਚਾਹੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਸ-ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਆਮੋਦḫ ਪਵਨਾਰੂਢḫ ਪੁष੍ਪਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇ । ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਨष੍ਟੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਗਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਫੁੱਲ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਯਥਾ ਵੇਣੁਲਤਾਯਾਸ਼੍ ਚ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਵਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਢਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਲਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਜੋੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
ਚਿਤ੍ਤਤਨ੍ਤੌ ਸੁਦੀਰ੍ਘੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਥਾਨਘ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਨਾਸ਼ੀਨਿ ਸਰਿਦ੍ਰਯਤਰਙ੍ਗਵਤ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਰਹਿਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਮ੍ । ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਜੀਵਸ੍ਯਾਦ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਕਮ੍
ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਮਨਾਕ੍ ਸ੍ਫੁਰਿਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ
ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਰ ਉਭਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।