ਰਤਿਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਰਤਿਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਨृਣਾਮ੍ । ਅਨ੍ਤਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਰਤਿਰ੍ ਦੁẖਖੈਰ੍ ਅਨਨ੍ਤੈਰ੍ ਯੋਜਯੇਨ੍ ਨਰਮ੍
ਸੁਖ ਸਦਾ ਵਿਅਰਥ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਸੁਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਣਗਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਤਿਸ੍ ਸਨ੍ ਯਦ੍ ਅਸ਼੍ਨਾਸਿ ਯਤ੍ ਕਰੋषਿ ਜਹਾਸਿ ਯਤ੍ । ਨ ਕਰ੍ਤਾਸਿ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾਸਿ ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਮਤਿਸ਼੍ ਸ਼ਮੀ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਬੇਰੁਖੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ, ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਨਾ ਤੂੰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਾਮਲਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ-ਅਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਸਨ੍ਤੋ ऽਤੀਤਂ ਨ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਨੋ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਚ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸਦਾਨਘ
ਸੰਤ ਲੋਕ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਜੀਵਪੁष੍ਪਾਣਿ ਜਾਤਾਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਾਦਪੇ । ਤਜ੍ਜਾਨ੍ਯਤਨ੍ਮਯਾਨੀਵ ਫੇਨਾ ਇਵ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਉਸੀ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਵਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਫੇਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬੇਨ ਚਿਦਰ੍ਣਵਤਰਙ੍ਗਕਾਃ । ਏਕਾਤ੍ਮਕਾ ਅਪਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਜੀਵਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੌ
ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ, ਚਿੱਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਜੀਵ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦृਢਭਾਵਨਯਾ ਜੀਵੋ ਮਨਸ੍ਤਾਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ਼ੀਤਾਤਿਸ਼ਯਤਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਪਯḫ ਪਾषਾਣਤਾਮ੍ ਇਵ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਠੰਢ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਫ ਹੋ ਕੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸਿ ਗ੍ਰਥਿਤਾḫ ਪਾਸ਼ਾਸ੍ ਤृष੍ਣਾਮੋਹਮਦਾਦਯਃ । ਵਾਗੁਰਾਯਾਮ੍ ਇਵ ਖਗਾḫ ਮੇਥ੍ਯਾਮ੍ ਇਵ ਚ ਤਰ੍ਣਕਾਃ
ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆਸ, ਭੁਲੇਖਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਫੰਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਜਾਲ ਵਿਚ।
ਮਨਸੈਵ ਮਨੋ ਰਾਮ ਚ੍ਛੇਦਨੀਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ । ਵਿਵੇਕਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੇਨਾਤਪ੍ਤਮ੍ ਅਯਸੇਵ ਬਲਾਦ੍ ਅਯਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੀਖੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਯਦਵਿਕਾਰਾਦਿਜਨਿਤਂ ਸ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਜਮ੍ । ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਸ਼ਿਖਿਪਿਞ੍ਛਸ੍ਯ ਯਥਾ ਭਾਤਿ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਿਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸਤ੍ਯਾਕਾਰੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ऽਸੌ ਜਗਦ੍ਰੂਪੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਰੂਪਵਾਨ੍
ਆਤਮਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਾਲਮ੍ਬੇ ऽਪਿ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਵਿਕਾਰਿਣਿ । ਸਾਭਾਸੇ ऽਪਿ ਨਿਰਾਭਾਸੋ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਸਹਾਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਹੈ; ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ; ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹਕਂ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ ਚ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਯਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿੱਥੇ ਵਸਤੂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਸੱਚ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾ।
ਮਨਸੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ । ਕ੍ਸ਼ਾਲਯਨ੍ਤਿ ਮਲੇਨੈਵ ਮਲਂ ਕ੍ਸ਼ਾਲਨਕੋਵਿਦਾਃ
ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਲ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਲ ਧੋ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਮਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਨ ਭੂਯਸ੍ ਤੇ ਭਵੋ ਭਵੇਤ੍ । ਮਨਨਂ ਹਿ ਭਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ ਯਤ੍ ਤਨ੍ ਨ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੋਚ ਹੀ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਮੁਕਣ 'ਤੇ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਕਲਨੇਤਿ ਵਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨ ਜਾਯਸੇ ਭੂਯਸ੍ ਸਤਿ ਚਾਸਤਿ ਚੇਤਸਿ
ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਤਿ ਯਾ ਮਤਿਃ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਮ੍ ਉਨ੍ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਨ੍ਮਨੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਸਮਝੋ।
ਸਤਿ ਚਿਤ੍ਤੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵੈਕਭਾਵਨਾਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਰੇ ਸਤਿ ਵਾਸਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਮ੍
ਮਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਰੂਪ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦ੍ ਇਤਿ ਭਾਵੇਨ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਦृਸ਼ੋẖ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇ ਜਾਤੇ ਭੂਯੋਭਵẖ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਦ ਮਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਹੋਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸੁਖਾਸ਼ਯੈਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਜੀਵੋ ਦੁẖਖਂ ਤਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਜੀਵੋ ਹਿ ਯਤਤੇ ਭੂਤ੍ਯੈ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਆਪਦਂ ਪਰਾਮ੍
ਜੀਵ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਵਿਚਾਰਮ੍ ਆਰੁਹ੍ਯ ਮਨਨਾਨਰ੍ਥਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ । ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਵਿਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨੈਤਨ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੂਰਖ ਜੀਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨḫ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮ੍ਪਦਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੰਦ-ਮਨੁੱਖ ਦੌਲਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ ਏਵ ਦਹਤਿ ਦੁਰ੍ਜਨḫ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਰੂਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ ਚਟਚਟਾਸ੍ਫੋਟੈਰ੍ ਵੇਣੂਨ੍ ਵੇਣ੍ਵਨਲੋ ਯਥਾ
ਮੰਦ ਬੰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰੜੇ ਚਟਚਟਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृष੍ਟਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਕਦਰ੍ਕਕਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਕਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਵृਤਮ੍ । ਵਿਵृਤਂ ਭਾਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਯਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਕਦਰ੍ਕਕਮ੍
ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮ-ਰੂਪ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲੋਕਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤੀਮਾਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਨृਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤḫ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਸ੍ ਸਾਮਨ੍ਤਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂषਿਤਸ੍ਯ ਮਨਸẖ ਕਰ੍ਮ ਸਂਸृਤਿਨਾਮਕਮ੍ । ਰਸਾਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਸ੍ਯ ਪਤ੍ਤ੍ਰਪੁष੍ਪਫਲਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯੁਲ੍ਲਸਦ੍ਵਿਵਿਧਭਙ੍ਗੁਰਵਸ੍ਤੁਜਾਤੈਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਕ੍ਰਚਞ੍ਚਲਤਯਾ ਸਮੁਦੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਵਾਰਯ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਹ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਥ ਵਾ ਘਨਤਾਂ ਨਯਸ੍ਵ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਤ੍ਰੀਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪਰਾਣਿ ਤੁ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਭਜ ਦ੍ਵੇ ऽਪਰੇ ਤ੍ਯਜ
ਜੀਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ: ਮੋਟਾ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਉੱਚਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੋ ਛੱਡ ਦੇ।
ਅਸ੍ਯਾਸਤੀ ਤੁ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੇ । ਵਿਚਾਰਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯੇਤੇ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਰੂਪ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।