ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇ ਨ ਧੀਃ । ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤḫ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਖਾਸ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਪੂਰ੍ਵੋ ऽਤਿਸ਼ਯẖ ਕੋ ਵਾ ਸਾਧੋਰ੍ ਜਗਤਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਤਿਸ਼ਯਾ ਲੋਕੇ ਸ਼ਤਸ਼ḫ ਪੂਰ੍ਵਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਾਧੂ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਵਾਂ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਧੂਰ੍ਤੈਸ੍ ਸਿਦ੍ਧੈਸ਼੍ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ਼੍ ਚ ਤਥਾਨ੍ਯੈਰ੍ ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਕृਤਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਯਾਨਾਦਿ ਕਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਪੂਰ੍ਵਤਾ
ਚਲਾਕ ਲੋਕਾਂ, ਸਿਧਾਂ, ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਤਬ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਰਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਕृਤਵ੍ਯਵਹਾਰਵਾਨ੍ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਪਯਨ੍ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ-ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨੋਤ੍ਤਮਂ ਨ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨਾਸ਼੍ਰੁਤਂ ਨ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਨ ਸੁਵृਤ੍ਤਂ ਨ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਜ੍ਞਂ ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਜਨਾ ਇਮੇ
ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਉੱਚਾ, ਨਾਂ ਆਮ, ਨਾਂ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ, ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਨਾਂ ਚੰਗਾ, ਨਾਂ ਮਾੜਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਲੋਕਾਚਾਰਗਤਸ੍ਯਾਪਿ ਲੋਕਵਤ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਬ੍ਰੂਹਿ ਚਿਹ੍ਨਂ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਕੋਈ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਂ ਜਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਯਚ੍ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਂ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯੇਹ ਹੇ ਰਾਮ ਨ ਲੋਕਾਲੋਕਨਕ੍ਸ਼ਮਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ਅਣਿਮਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਦਾਦਿ ਵਾ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੀ ਯਥੈਵਾਜ੍ਞਸ੍ ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਲੋਕੇ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸੁਖੇ ਦੁẖਖੇ ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਤੀਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਵਤੀਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇषੋ ऽਤ੍ਰ ਸ ਚਾਦृਸ਼੍ਯੋ ਜਨਸ੍ਥਿਤੌ । ਸਤਿ ਵਾਸਤਿ ਵਾ ਦੇਹੇ ਯਦ੍ ਅਨ੍ਤẖਕ੍ਸ਼ੀਣਦੁẖਖਤਾ
ਇਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁੱਖ ਮੁਕ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਦੁẖਖਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਪਰਃ । ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਸ਼ृਙ੍ਗਾਦਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਿੰਗ ਆਦਿ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਮਹਾਕਰ੍ਤਾ ਮਹਾਭੋਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਯਾਗੀ ਸ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ ਰਾਮ ਤੇ ऽਪਿ ਸਾਧਾਰਣਾ ਗੁਣਾਃ
ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਕਰਤਾ, ਵੱਡਾ ਭੋਗੀ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਆਮ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਯੋ ऽਜ੍ਞਸ੍ਯਾਪਿ ਵੈ ਦृष੍ਟਂ ਕਾਮਲੋਭਾਦਿਤਾਨਵਮ੍ । ਤਪੋਦਾਨਂ ਯਸ਼ਸ਼੍ ਚੈਵ ਨੈਤਜ੍ ਜ੍ਞਤ੍ਵਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਅਕਸਰ ਅਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਪ, ਦਾਨ ਤੇ ਯਸ਼ ਇੱਛਾ, ਲੋਭ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ।
ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵੋਤ੍ਤਮਾਨਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭਵਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਚ੍ ਚਿਹ੍ਨਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵੈ
ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਉੱਚੇ ਆਨੰਦ ਦੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਥ ਵਾ ਚਿਹ੍ਨਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ ਸਾਧੋ ਸਾਧੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਬਹੁਧਾ ਮਯਾ
ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਤਾਂ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
ਏਤਾਵਦ੍ ਏਵ ਖਲੁ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ ਅਲਿਙ੍ਗਮੂਰ੍ਤੇਸ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਂਸृਤਿਚਿਰਭ੍ਰਮਨਿਰ੍ਵृਤਸ੍ਯ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯਨ੍ ਮਦਨਕੋਪਵਿषਾਦਮੋਹਲੋਭਾਪਦਾਮ੍ ਅਨੁਦਿਨਂ ਨਿਪੁਣਂ ਤਨੁਤ੍ਵਮ੍
ਅਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਉਸ ਬੇ-ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਦੁਨੀਆ-ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਹੁਣ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ: ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਲ, ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਯਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਵਚੋ ਮਮ । ਯਦ੍ ਵਚ੍ਮਿ ਤਵ ਬੋਧਾਯ ਮਯੂਰਸ੍ਯੇਵ ਵਾਰਿਦਃ
ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਫਿਰ ਸੁਣ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਲਈ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਵਦ੍ਬੋਧਨਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੀਯਾਤ੍ ਤਪਸੋ ਮਮ । ਅਬੁਦ੍ਧਪृਚ੍ਛਕਾ ਰਾਮ ਕੇ ਰਘੂਣਾਂ ਹਿ ਦੈਸ਼ਿਕਾਃ
ਮੇਰੀ ਤਪस्या ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਜਾਗੇ; ਹੇ ਰਾਮ, ਰਘੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ਼ਤਾਭ੍ਯਸ੍ਤਘਨਭ੍ਰਮਣਵਿਹ੍ਵਲਃ । ਸ਼ृਣੁ ਜੀਵਨ੍ ਕਥਂ ਮਾਯਾਪਞ੍ਜਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਮਨੁੱਖ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤਾਹਮ੍ਭਾਵਨਾ ਸਂਵਿਜ੍ ਜੀਵਾਦ੍ਯਭਿਧਯਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਅਹਮ੍ਭਾਵੋ ऽਤ੍ਰ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਸਤ੍ਯਂ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
‘ਮੈਂ’ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਮੈਂ’ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਸੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਦ੍ ਭ੍ਰਮਾਯਾਲ੍ਪਂ ਕਾਲਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨੋ ਚਿਰਮ੍ । ਮੋਹਾਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰੁਪ੍ਯਾਦਿਮृਗਤृष੍ਣਾਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍
ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂਤੀ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭਰਮ, ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਛਲ।
ਯਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਨ੍ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਆਬਾਲਮ੍ ਏਤਜ੍ ਜਗਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਅਸ਼ਨਾਦਿਵਤ੍
ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਸਿਕਤਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ । ਸਤਸ਼੍ ਚ ਦृष੍ਟੋ ਨਾਭਾਵੋ ਭੇਕਚੂਰ੍ਣਾਦ੍ ਅਣੋਰ੍ ਅਪਿ
ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਛੋਟੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਡਕ ਦੇ ਚੂਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਯਥਾ ਭੇਕਰਜੋ ऽਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਭੇਕਤਾਮ੍ । ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੋ ਜੀਵਸ੍ ਤਥੋਦੇਤਿ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਮੈਡਕ ਦੀ ਧੂੜ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮੈਡਕ ਬਣ ਕੇ ਅਣਪਛਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕੇਵਲਂ ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਯ । ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਾਯਾਙ੍ਗ ਤਾਮ੍ਰਸ੍ਯ ਹੇਮਤ੍ਵਾਯੇਵ ਕਾਲਤਾਮ੍
ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ। ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਬਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਹੈ।
ਜਗਦ੍ਭਾਵਾਸ੍ਥਯਾ ਮੁਕ੍ਤḫ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ । ਜੀਵੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਕਾਲਿਮ੍ਨਾ ਤਾਮ੍ਰਂ ਕਨਕਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਬਾ ਕਾਲੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਜੀਵਾਨਾਂ ਭਾਵਨਾ ਭਵਬਨ੍ਧਨੀ । ਵਾਗੁਰੇਵ ਵਿਹਙ੍ਗਾਨਾਮ੍ ਏਕਾਵष੍ਟਮ੍ਭਕਾਰਿਣੀ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਜਾਲ—ਇਹੀ ਇੱਕ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਦੀਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਯੁਕ੍ਤਿਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਰੂਢੇ ਨੂਨਂ ਗਲਤਿ ਭਾਵਨਾ
ਆਤਮਕ ਸੱਚ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 'ਮੈਂ' ਜਾਂ 'ਮੇਰਾ' ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਆਪ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾਂਸਾਸ੍ਥ੍ਯੋਘਸ਼੍ ਸ਼ਵੋ ਦੇਹẖ ਖਂ ਖਮ੍ ਅਦ੍ਰਿਗਣੋ ਜਗਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯੋ ਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ਾẖ ਕੋ ऽਹਂ ਮਮ ਕਥਂ ਚ ਕਿਮ੍
ਮੁਰਦਾ ਸਿਰਫ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਢੇਰ; ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਿਰਫ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਾਂ ਹਨ—ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕੀ?
ਸਂਵਿਦੋ ऽਨਨ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯਾẖ ਕਿਲਾਕਲਿਤਚੇਤਸਃ । ਇਯਤ੍ਤੋਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਭਾਵਨਾਪ੍ਰਲਯੇ ਸਤਿ
ਜਿਸ ਦੀ ਚਿੱਤ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।