ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਵਸ੍ਤੁਵਿषਯਾ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਸਤ੍ਯਤਾਯੁਕ੍ਤਾਹਮ੍ਪ੍ਰਕृਤਿẖ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਗਦਿਤਾ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤਤ੍ । ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਪੀਹ ਵਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥੈਰ੍ ਯੁਤਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਤਜਡਾਜਡਾਙ੍ਕੁਰਸਮੁਤ੍ਸੇਧਾਸਨੇਨਾਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਆਤਮਾ ਵਿਚ, 'ਮੈਂ ਕਰਮ ਹਾਂ' ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ, ਮੂਰਖ-ਅਮੂਰਖ ਦੀ ਉਗਣ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਛੱਡ ਦੇ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਈ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਭਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਅਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਵਾਸਨਮ੍ । ਜ੍ਞਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਹਾਪਟਚਿਤ੍ਰਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਚਿੰਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗੀ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਗੁੱਡੀ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਵੇष੍ਟਿਤੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤृਣਵਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਵਦ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇषੁ ਖਰੂਪਾ ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਿਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਸ ਪੱਟੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਅਰਾਗਦ੍ਵੇषਮਨਨਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਣੋਰ੍ਮਿਰ੍ ਅਨੂਰ੍ਮ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਨ ਯੁਦ੍ਧਾਦਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਮੀਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵੈਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਉਲਝਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੰਮ—ਜੰਗ ਆਦਿ—ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਊਰ੍ਮਿਣੋਰ੍ਮਾਵ੍ ਅਨੂਰ੍ਮਿਤ੍ਵਂ ਨੀਤੇ ਤਤ੍ਸਾਰਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਯਥਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਏਵਾਮ੍ਬੁਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨष੍ਟਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਦ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ-ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜੀਵੇਨਾਜੀਵਤਾਂ ਜੀਵੇ ਨੀਤੇ ਤਤ੍ਸਾਰਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਤਥਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮੈਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨष੍ਟਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਪਦਾਂਸ਼ੇ ऽਪਿ ਸਚੇਤ੍ਯਾ ਤਦਧਸ਼੍ ਚ੍ਯੁਤਾ । ਕਦਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨਿਰ੍ਵਾਣਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਭਵਨਿਂ ਗਤਾ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਜਾਣਣਯੋਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਖਦੁẖਖੇ ਚਿਨੋਤਿ ਨੋ । ਅਸਤੀ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ
ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਦੁਨੀਆਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ । ਨ ਸੁਖਾਯ ਨ ਦੁẖਖਾਯ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਾ
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਜੋਗ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਸ੍ਵਸ੍ਥḫ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤਿਵਸ਼ਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚੇਨ੍ ਨ ਚਿਨੋषਿ ਤਤ੍ । ਮੁਕ੍ਤ ਏਵਾਸ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਦੇਹਂ ਮਹਾਸਮਤਯਾਨਯਾ
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸਮਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਭੋਗਸੁਖਦੁẖਖਾਂਸ਼ੈਰ੍ ਅਨਾਤ੍ਮੀਕृਤਪੂਰ੍ਣਧੀਃ । ਆਤ੍ਮਾਰਾਮੋ ਮੁਨਿਸ੍ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਵਾ ਗृਹਸ੍ਥੋ ਵਾਥ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕਃ । ਸਸ਼ਰੀਰੋ ऽਸ਼ਰੀਰੋ ਵਾ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਏਵਮ੍ਮਤਿḫ ਪੁਮਾਨ੍
ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਮਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁẖਖੈਰ੍ ਅਨਾਲੀਢਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਚੇਤ੍ ਸਮਾ । ਅਸਂਵਿਦ੍ ਇਵ ਤਦ੍ ਦੇਹੋ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਕਰੋਤੁ ਤਤ੍
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਮृਗਤृष੍ਣੋਪਮੇ ਦੇਹੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਤਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਭਾਵਾਭਾਵਭ੍ਰਮੇ ऽਸਤ੍ਯੇ ਸੁਖਦੁẖਖਕ੍ਰਮẖ ਕੁਤਃ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਆਤਮ ਵਿਚ ਜਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਪਨਾਮੇਦਮ੍ ਅਚਿਦਾਭਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਅਤਸ਼੍ ਚਾਸਮ੍ਭਵਦ੍ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਮਲਂ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਜੜਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਆਤਮ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਜੀਵਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਚਯਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਖਲਚ੍ਚਿਤੇਃ । ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਯੋਪਲਕੋਸ਼ਾਭਾ ਸਾ ਤੁਰ੍ਯਂ ਸਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਜੀਵਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਪਰਤ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮੋਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਜਗਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਛਿਨ੍ਨਸ਼ਿਰਾ ਇਵ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਵਿੱਹੂਣ ਸਰੀਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਤਤ ਵਿਚ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਤ੍ ਕ੍ਵ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਕ੍ਵ ਸਤ੍ਯਾ ਮਰੁਵਾਰਿਤਾ । ਅਤੋ ऽਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਝੂਠਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਯਨਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸਂਸृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਅਸ੍ਯੈਵਾਚਯਨਾਨ੍ ਨਾਹਂ ਨ ਜਗਨ੍ ਨ ਚ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਸਿਰਫ਼ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਇਕੱਠ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਨਾ ਭਟਕਣ।
ਦ੍ਰਵਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਲੇਖਾ ਇਵੋਪਲਃ । ਸ੍ਵਮ੍ ਇਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਇਵ ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਂ ਚੇਤਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤਰਲਤਾ, ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਲਕੀਰ, ਜਾਂ ਗੰਨੇ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਯਥੌष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਤੁਹਿਨਂ ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਨਭਸ੍ਵਾਨ੍ ਦ੍ਰਵਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਏਵਮ੍ । ਅਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਦਸ੍ ਤਤ੍ ਤੁ ਨ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤਜ੍ਜ੍ਞਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਗਰਮੀ, ਹਿਮ ਵਿਚ ਠੰਡ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿਲਚਲ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤਰਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਕ ਸਵਭਾਵ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੱਖਰਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਤ੍ਮਨੋ ਲੇਪẖ ਕ ਇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਲ । ਅਤੋ ਨਿਰ੍ਲੇਪ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਆਤਮਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਵਾਸਨਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਨਾਤ੍ਮਨਃ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਵਾਸਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਜਲਮ੍ ਏਵ ਯਥੋਰ੍ਮਯਃ
ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਵੱਖਰੇ ਭਾਵ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਤ੍ਮਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਯਾ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਭਾਵਵਿਕਾਰਿਤਾਮ੍ । ਧਤ੍ਤੇ ऽਭਾਵਵਿਕਾਰੋ ऽਪਿ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਪਯਃ
ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਕਾਰੋ ऽਪਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਲਨਾਂ ਮੁਧਾ । ਵਿਕਾਰੀਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈḫ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਆਤਮਾ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨੋ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਾਜਨ੍ ਯਦ੍ ਵਿਕਾਰੋ ऽਵਿਕਾਰਿਣਃ । ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਿਚਾਰਯ
ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸੋਚੋ।
ਕਟਕਾਦਿ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਵਿਵਰ੍ਤਾਦਿ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ । ਨ ਵਿਕਾਰੋ ऽਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਆਦਿ ਗਹਨੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਨ ਵਿਕਾਰੋ ਯਥੋਰ੍ਮਿਤ੍ਵਂ ਵਾਰ ਏਵਂ ਜਗਚ੍ ਚਿਤਃ । ਅਸਤ੍ਯਾਲੋਕਨਾਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਦृष੍ਟੇਰ੍ ਏਵ ਨ ਵਸ੍ਤੁਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ; ਭੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾਙ੍ਗਦਤ੍ਵਾਦ੍ ਦਣ੍ਡਤ੍ਵਂ ਗਤੇ ਹੇਮ੍ਨਿ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ । ਮृਤਮ੍ ਅਙ੍ਗਦਹੇਮੇਤਿ ਨ ਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਪੀਤਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਪਿਘਲਣ 'ਤੇ ਕੜਾ ਜਾਂ ਡੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੂਪ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਨਾ ਤਾਂ ਕੜਾ ਮਰਿਆ, ਨਾ ਸੋਨਾ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।