ਆਨਨ੍ਦੈਕਘਨੀਭਾਵਾਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੀ । ਅਸਂਵੇਦਨਰੂਪਾ ਚ षष੍ਠੀ ਤੁਰ੍ਯਾਭਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, 'ਚੌਥੀ' ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਪਦਾਵਸ੍ਥਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਭੂਮਿਕੋਤ੍ਤਮਾ । ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਸਾਵ੍ ਅਗਮ੍ਯਾ ਮਹਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਸੱਤਵੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੜਾਅ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੈਸ੍ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਯਥਾਨਨ੍ਯੈਸ੍ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਤਥਾ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਗਾਰ੍ਥਰੂਪਿਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰਚੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਯਥੋਰ੍ਮਿਕਾਦਿẖ ਕਨਕੇ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗḫ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਹਾਟਕੇ ਕਟਕਾਦਿਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ ਚ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਵਤ੍
ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕੰਗਣ ਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਹੌਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਯਾਵੇਦਨਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵੇਦਨਸਤ੍ਤਯਾ । ਯਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਤਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਵਂ ਸਾ ਚਿਨ੍ ਮਨਸ੍ ਸਾ ਚ ਨ ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਚਿਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਚ ਨੋ । ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ਨ ਸਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਤਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਾ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਹੋਣ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਇਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ । ਨਾਕਾਰਾਦਿ ਤਤੋ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨ ਦृਕ੍ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਿਲਾਦਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਖਾਲੀਪਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਕਾਰ ਆਦਿਕ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਦृਸ਼ਿ ਵਯਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਚਿਚ੍ਚਿਤ੍ਤਜਡਤਾਦੀਨਾਂ ਨਾਮਾਪਿ ਨ ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ
ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ, ਅਸੀਂ ਦਰਸ਼ਕ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ੀਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਸਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਮੂਰਖਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਨ ਸਰ੍ਵਾਪਹ੍ਨਵਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਪਹ੍ਨਵਮ੍ । ਤ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਜਗਨ੍ਨਭਃ
ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਨਕਾਰ ਹੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਮੈਂ ਆਦਿ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼ੇषਵਿਸ਼ੇषਵਸ੍ਤੁਵਿषਯਾ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਸਤ੍ਯਤਾਯੁਕ੍ਤਾਹਮ੍ਪ੍ਰਕृਤਿẖ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਗਦਿਤਾ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਤਤ੍ । ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਅਪੀਹ ਵਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥੈਰ੍ ਯੁਤਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਤਜਡਾਜਡਾਙ੍ਕੁਰਸਮੁਤ੍ਸੇਧਾਸਨੇਨਾਸ੍ਯਤਾਮ੍
ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਆਤਮਾ ਵਿਚ, 'ਮੈਂ ਕਰਮ ਹਾਂ' ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ, ਮੂਰਖ-ਅਮੂਰਖ ਦੀ ਉਗਣ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਛੱਡ ਦੇ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਈ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਭਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਅਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਵਾਸਨਮ੍ । ਜ੍ਞਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਹਾਪਟਚਿਤ੍ਰਵਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਚਿੰਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਗੀ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਗੁੱਡੀ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
ਵੇष੍ਟਿਤੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤृਣਵਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਵਦ੍ ਅਵਾਸਨਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇषੁ ਖਰੂਪਾ ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਿਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਸ ਪੱਟੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਅਰਾਗਦ੍ਵੇषਮਨਨਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਣੋਰ੍ਮਿਰ੍ ਅਨੂਰ੍ਮ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਨ ਯੁਦ੍ਧਾਦਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਮੀਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਤੇ ਵੈਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਉਲਝਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੰਮ—ਜੰਗ ਆਦਿ—ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਊਰ੍ਮਿਣੋਰ੍ਮਾਵ੍ ਅਨੂਰ੍ਮਿਤ੍ਵਂ ਨੀਤੇ ਤਤ੍ਸਾਰਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਯਥਾਮ੍ਬ੍ਵ੍ ਏਵਾਮ੍ਬੁਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨष੍ਟਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਦ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ-ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜੀਵੇਨਾਜੀਵਤਾਂ ਜੀਵੇ ਨੀਤੇ ਤਤ੍ਸਾਰਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਤਥਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮੈਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨष੍ਟਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਚ੍ ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਪਦਾਂਸ਼ੇ ऽਪਿ ਸਚੇਤ੍ਯਾ ਤਦਧਸ਼੍ ਚ੍ਯੁਤਾ । ਕਦਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨਿਰ੍ਵਾਣਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਭਵਨਿਂ ਗਤਾ
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਜਾਣਣਯੋਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਖਦੁẖਖੇ ਚਿਨੋਤਿ ਨੋ । ਅਸਤੀ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ
ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਦੁਨੀਆਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਾਵਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ । ਨ ਸੁਖਾਯ ਨ ਦੁẖਖਾਯ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਾ
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਜੋਗ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਸ੍ਵਸ੍ਥḫ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤਿਵਸ਼ਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਚੇਨ੍ ਨ ਚਿਨੋषਿ ਤਤ੍ । ਮੁਕ੍ਤ ਏਵਾਸ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਦੇਹਂ ਮਹਾਸਮਤਯਾਨਯਾ
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸਮਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਭੋਗਸੁਖਦੁẖਖਾਂਸ਼ੈਰ੍ ਅਨਾਤ੍ਮੀਕृਤਪੂਰ੍ਣਧੀਃ । ਆਤ੍ਮਾਰਾਮੋ ਮੁਨਿਸ੍ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਵਾ ਗृਹਸ੍ਥੋ ਵਾਥ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕਃ । ਸਸ਼ਰੀਰੋ ऽਸ਼ਰੀਰੋ ਵਾ ਭਵਤ੍ਵ੍ ਏਵਮ੍ਮਤਿḫ ਪੁਮਾਨ੍
ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਮਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁẖਖੈਰ੍ ਅਨਾਲੀਢਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਚੇਤ੍ ਸਮਾ । ਅਸਂਵਿਦ੍ ਇਵ ਤਦ੍ ਦੇਹੋ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਕਰੋਤੁ ਤਤ੍
ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਮृਗਤृष੍ਣੋਪਮੇ ਦੇਹੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਤਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਭਾਵਾਭਾਵਭ੍ਰਮੇ ऽਸਤ੍ਯੇ ਸੁਖਦੁẖਖਕ੍ਰਮẖ ਕੁਤਃ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਆਤਮ ਵਿਚ ਜਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਪਨਾਮੇਦਮ੍ ਅਚਿਦਾਭਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਅਤਸ਼੍ ਚਾਸਮ੍ਭਵਦ੍ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਮਲਂ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਜੜਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਆਤਮ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਜੀਵਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਚਯਨਾਦ੍ ਅਸ੍ਖਲਚ੍ਚਿਤੇਃ । ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਯੋਪਲਕੋਸ਼ਾਭਾ ਸਾ ਤੁਰ੍ਯਂ ਸਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ
ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਜੀਵਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਦੇ ਪਰਤ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮੋਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਜਗਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਛਿਨ੍ਨਸ਼ਿਰਾ ਇਵ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਵਿੱਹੂਣ ਸਰੀਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਤਤ ਵਿਚ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਤਤ੍ ਕ੍ਵ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਕ੍ਵ ਸਤ੍ਯਾ ਮਰੁਵਾਰਿਤਾ । ਅਤੋ ऽਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਝੂਠਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਯਨਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸਂਸृਤਿਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਅਸ੍ਯੈਵਾਚਯਨਾਨ੍ ਨਾਹਂ ਨ ਜਗਨ੍ ਨ ਚ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਸਿਰਫ਼ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਇਕੱਠ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ 'ਮੈਂ' ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਨਾ ਭਟਕਣ।