ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ऽਮ੍ਭਸਿ ਦ੍ਰਵਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਤਾ ਮਤਾ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਪਰੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਾ ਜਗਨ੍ਮਯੀ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੇ ਵਹਾਵ ਤੋਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਜਿਸ ਅਣਵਿਆਖਿਆਤ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਉਕ੍ਤੋ ਯẖ ਕ੍ਰਮੋ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਉਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਮੇषਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਿਦ੍ਦृਸ਼ਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਦੇ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਲਿਲੇ ਚਕ੍ਰਕਾਦਯਃ । ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਪਰੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾਹਨ੍ਤਾਦਿਤਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਆਦਿ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਵੇਦਨਂ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦਨਂ ਸਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ਵੇਦਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦਵੇਦਨਾਤ੍
ਸਰਵੋਤਮ ਨੂੰ ਅਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਜਾਣਣਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਦਿੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੇਰ੍ ਦृਸ਼ ਇਵੋਨ੍ਮੇषਾਦ੍ ਅਸਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ऽਵਭਾਸਤੇ । ਚਿਤੀਕ੍ਸ਼ਣਨਿਮੇषਾਤ੍ ਤੁ ਸਨ੍ਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਖੁਲਣ ਤੇ ਝੂਠੀ ਰਚਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮਾਯਾਚੂਰ੍ਣਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਜਗਦ੍ ਯਥਾ । ਖ ਏਵੋਦੇਤਿ ਚਿਚ੍ਚੂਰ੍ਣਚਮਤ੍ਕਾਰਾਦ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਝੂਠਾ ਜਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਨਿਮੇषੇ ऽਪਿ ਜਲਮ੍ ਆਵਰ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਤਥਾ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਈਸ਼ੇ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਜਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯ ਚਿਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਸ੍ਯਾਪਿ ਜੀਵਤਃ । ਅਵੇਦਨਮਯੀ ਸਤ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਭੋਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਸਨਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਯੇ ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਵੇਦਨਸਨ੍ਮਯਾਃ
ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯਾਵਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਸਨਾਸ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਸ਼ਯਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾष੍ਠਸਮਾਧਾਨਾਸ੍ ਤੇ ਸ਼ਿਲੋਦਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਯੋਰ੍ ਇਵ ਭੇਦੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਗਵੇਦਨਯੋਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨੇਹਾਨਾਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਤਃ । ਯਦ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਵਬੋਧੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਅਵੇਦਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਝੂਠਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦृषਦ੍ ਦृषਦਾਭਾਸਂ ਜ੍ਞਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਹृਦਯਂ ਵੇਦਨਂ ਸਤਃ
ਜੋ ਦਿਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਪ੍ਰਗਟ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕੈḫ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮ੍ ਆਦੌ ਵਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਥਮਾ ਭੂਮਿਕੈषੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਸ੍ਯ ਨਵਯੋਗਿਨਃ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵੇਂ ਯੋਗੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤृਤੀਯਾਸਙ੍ਗਭਾਵਨਾ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਾਪਤ੍ਤੌ ਵਾਸਨਾਵਿਲਯਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਵਿਚਾਰ ਹੈ; ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਨ੍ਮਯਾਨਨ੍ਦਰੂਪਾ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਮੀ । ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਭੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪੰਜਵਾਂ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਅੱਧੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਵੇਦਨਰੂਪਾ ਚ षष੍ਠੀ ਭਵਤਿ ਭੂਮਿਕਾ । ਆਨਨ੍ਦੈਕਘਨਾਕਾਰਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਸਦृਸ਼ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਛੇਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਅਜਾਣ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਰਗਾ ਹਾਲ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਾਥ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਕੇਵਲਮ੍ । ਸਮਤਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾ ਸੋਮ੍ਯਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਭਵੇਤ੍
ਫਿਰ, ਸਤਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਚੌਥੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਾਫ਼ਤਾ ਤੇ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਾਥ ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਰੂਪਿਣੀ । ਸਪ੍ਤਮੀ ਸਾ ਪਰਿਪ੍ਰੌਢਾ ਵਿषਯਸ੍ ਸਾ ਨ ਜੀਵਤਾਮ੍
ਫਿਰ, ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਨਿਰਵਾਣਾ ਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਸਤਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਉਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਂ ਤਤ੍ਰ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਂ ਯਤ੍ਰ ਵੈ ਜਗਤ੍
ਉਥੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਚੌਥੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਦੈਕਘਨੀਭਾਵਾਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੀ । ਅਸਂਵੇਦਨਰੂਪਾ ਚ षष੍ਠੀ ਤੁਰ੍ਯਾਭਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, 'ਚੌਥੀ' ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਪਦਾਵਸ੍ਥਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਭੂਮਿਕੋਤ੍ਤਮਾ । ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਸਾਵ੍ ਅਗਮ੍ਯਾ ਮਹਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਸੱਤਵੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੜਾਅ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੈਸ੍ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਯਥਾਨਨ੍ਯੈਸ੍ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਤਥਾ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਗਾਰ੍ਥਰੂਪਿਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰਚੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਯਥੋਰ੍ਮਿਕਾਦਿẖ ਕਨਕੇ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗḫ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਕਿਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਹਾਟਕੇ ਕਟਕਾਦਿਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ ਚ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਵਤ੍
ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕੰਗਣ ਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਹੌਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਯਾਵੇਦਨਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵੇਦਨਸਤ੍ਤਯਾ । ਯਾ ਸਂਵਿਦ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਤਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਵਂ ਸਾ ਚਿਨ੍ ਮਨਸ੍ ਸਾ ਚ ਨ ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਚਿਨ੍ ਮਨਸ਼੍ ਚ ਨੋ । ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇ ਨ ਸਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਤਤਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਾ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਹੋਣ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਇਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ । ਨਾਕਾਰਾਦਿ ਤਤੋ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨ ਦृਕ੍ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਿਲਾਦਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਖਾਲੀਪਣ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਕਾਰ ਆਦਿਕ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਦृਸ਼ਿ ਵਯਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਚਿਚ੍ਚਿਤ੍ਤਜਡਤਾਦੀਨਾਂ ਨਾਮਾਪਿ ਨ ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ
ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ, ਅਸੀਂ ਦਰਸ਼ਕ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ੀਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਸਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਮੂਰਖਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਨ ਸਰ੍ਵਾਪਹ੍ਨਵਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਪਹ੍ਨਵਮ੍ । ਤ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਜਗਨ੍ਨਭਃ
ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਨਕਾਰ ਹੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਮੈਂ ਆਦਿ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ।