ਮੂਢੇ ਮੂਢੋ ਹਤੇ ਭਗ੍ਨੋ ਹृष੍ਟੇ ਹृष੍ਟਸ੍ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਚਿਤ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਾਵ੍ ਏਤਿ ਰਞ੍ਜਨਾਮ੍
ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ, ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਾਸਨਾਤੋ ਜਗਜ੍ਜਨ੍ਮ ਸਾ ਚ ਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਇਦਂ ਮਮੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਭਾਵਨਂ ਤਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ
ਜਗਤ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ—ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇ।
ਰਜੋਧੂਮਾਨ੍ਧ੍ਯਤੇਜੋऽਭ੍ਰੈਰ੍ ਯਥਾਕਾਸ਼ੋ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸਾਰਂ ਖਮ੍ ਅਲੇਪਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਧੂੰਆਂ, ਧੂੜ, ਹਨੇਰਾ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਸੋਚ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਭੂਮਿਗਤਾ ਭਾਸੋ ਰਵਿਰ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਨੇਤਰਤ੍ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਉੱਚਾ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਵੇਦ੍ਯਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਯਤ੍ । ਚਿਨ੍ਨਾਮਯੋਗ੍ਯਤਾ ਸਾਸ੍ਯ ਸੇਯਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ
ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਲਿਲਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦਚ੍ਛਾਤ੍ਮ ਨੇਤਰਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਯਾਸ੍ਯ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਤਾ । ਸੈषਾ ਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਸੈਵੇਹ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਪਦਂ ਗਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਵਰਨਣਯ ਆਤਮਾ ਵਰਣਨਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੋਦਯ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਾਦਿ ਯਥਾਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾਨੁਦਯ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਮ੍ ਇਵ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਚਿਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਤਾ ਯਾਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿਮਜ੍ ਜਗਤ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨਯ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਨਿਸਚਲ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਸਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ऽਮ੍ਭਸਿ ਦ੍ਰਵਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਤਾ ਮਤਾ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਪਰੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਾ ਜਗਨ੍ਮਯੀ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੇ ਵਹਾਵ ਤੋਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਜਿਸ ਅਣਵਿਆਖਿਆਤ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਉਕ੍ਤੋ ਯẖ ਕ੍ਰਮੋ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਉਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਮੇषਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਿਦ੍ਦृਸ਼ਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਦੇ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਲਿਲੇ ਚਕ੍ਰਕਾਦਯਃ । ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਪਰੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾਹਨ੍ਤਾਦਿਤਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਆਦਿ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਵੇਦਨਂ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦਨਂ ਸਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ਵੇਦਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦਵੇਦਨਾਤ੍
ਸਰਵੋਤਮ ਨੂੰ ਅਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਜਾਣਣਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਦਿੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੇਰ੍ ਦृਸ਼ ਇਵੋਨ੍ਮੇषਾਦ੍ ਅਸਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ऽਵਭਾਸਤੇ । ਚਿਤੀਕ੍ਸ਼ਣਨਿਮੇषਾਤ੍ ਤੁ ਸਨ੍ਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਖੁਲਣ ਤੇ ਝੂਠੀ ਰਚਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮਾਯਾਚੂਰ੍ਣਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਜਗਦ੍ ਯਥਾ । ਖ ਏਵੋਦੇਤਿ ਚਿਚ੍ਚੂਰ੍ਣਚਮਤ੍ਕਾਰਾਦ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਝੂਠਾ ਜਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਨਿਮੇषੇ ऽਪਿ ਜਲਮ੍ ਆਵਰ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਤਥਾ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਈਸ਼ੇ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਜਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯ ਚਿਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਸ੍ਯਾਪਿ ਜੀਵਤਃ । ਅਵੇਦਨਮਯੀ ਸਤ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਭੋਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਸਨਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਯੇ ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਵੇਦਨਸਨ੍ਮਯਾਃ
ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯਾਵਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਸਨਾਸ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਸ਼ਯਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾष੍ਠਸਮਾਧਾਨਾਸ੍ ਤੇ ਸ਼ਿਲੋਦਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਵਪ੍ਨਪੁਰਯੋਰ੍ ਇਵ ਭੇਦੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਗਵੇਦਨਯੋਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨੇਹਾਨਾਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧਤਃ । ਯਦ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਵਬੋਧੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਦ੍ ਅਵੇਦਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਝੂਠਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦृषਦ੍ ਦृषਦਾਭਾਸਂ ਜ੍ਞਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਹृਦਯਂ ਵੇਦਨਂ ਸਤਃ
ਜੋ ਦਿਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਪ੍ਰਗਟ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਖਾਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕੈḫ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮ੍ ਆਦੌ ਵਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ । ਪ੍ਰਥਮਾ ਭੂਮਿਕੈषੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਸ੍ਯ ਨਵਯੋਗਿਨਃ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵੇਂ ਯੋਗੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤृਤੀਯਾਸਙ੍ਗਭਾਵਨਾ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਾਪਤ੍ਤੌ ਵਾਸਨਾਵਿਲਯਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਵਿਚਾਰ ਹੈ; ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਪੜਾਅ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਨ੍ਮਯਾਨਨ੍ਦਰੂਪਾ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਮੀ । ਅਰ੍ਧਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਭੋ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪੰਜਵਾਂ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਅੱਧੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਵੇਦਨਰੂਪਾ ਚ षष੍ਠੀ ਭਵਤਿ ਭੂਮਿਕਾ । ਆਨਨ੍ਦੈਕਘਨਾਕਾਰਾ ਸੁषੁਪ੍ਤਸਦृਸ਼ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਛੇਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਅਜਾਣ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਰਗਾ ਹਾਲ ਹੈ।
ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਾਥ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਕੇਵਲਮ੍ । ਸਮਤਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾ ਸੋਮ੍ਯਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਭਵੇਤ੍
ਫਿਰ, ਸਤਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਚੌਥੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਾਫ਼ਤਾ ਤੇ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਾਥ ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਰੂਪਿਣੀ । ਸਪ੍ਤਮੀ ਸਾ ਪਰਿਪ੍ਰੌਢਾ ਵਿषਯਸ੍ ਸਾ ਨ ਜੀਵਤਾਮ੍
ਫਿਰ, ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਨਿਰਵਾਣਾ ਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਸਤਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਉਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਂ ਤਤ੍ਰ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਂ ਯਤ੍ਰ ਵੈ ਜਗਤ੍
ਉਥੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਚੌਥੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।