ਅਹਮਰ੍ਥਵਿਮੁਕ੍ਤੇਨ ਭਾਵੇਨਾਭਾਵਰੂਪਿਣਾ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਚਿਚ੍ਛਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ, ਨਿਰਸਹਾਰਾ ਤੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ — ਇਉਂ ਸੋਚੋ।
ਇਦਂ ਰਮ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਬੀਜਂ ਤੇ ਦੁẖਖਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਮ੍ਯਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੇ ਦੁẖਖਸ੍ਯਾਵਸਰẖ ਕੁਤਃ
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ 'ਇਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ' — ਤੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰਾਜਨ੍ ਭਾਵਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਮ੍ਯਾਰਮ੍ਯਵਿਭਾਗਿਤਾ । ਪੌਰੁषਾਤਿਸ਼ਯੇਨਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵੇਨੈਵਾਸ਼ੁ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੰਡ ਛੇਤੀ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭਾਵਨੇਨ ਭਾਵਾਨਾਂ ਕਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਕਾਨਨਮ੍ । ਪਰਂ ਸਮੇਤ੍ਯ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੋਕਤਰ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਭੋਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਟਿਕ ਕੇ ਬੈਠੋ।
ਭਰਿਤਭੁਵਨਾਭੋਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਿਭਾਗਬਹਿष੍ਕृਤੋ ਗਲਿਤਕਲਨੋਲ੍ਲਾਸੋਲ੍ਲਾਸੀ ਵਿਕਾਸਵਿਲਾਸਵਾਨ੍ । ਨਵਨਵਮ੍ ਅਜੋ ਵृਦ੍ਧੋ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਚਿਰਾਯ ਨਿਰਾਮਯਸ੍ ਸਮਸਮਸਿਤਸ੍ਵਚ੍ਛਾਭੋਗੋ ਭਵਾਭਯਚਿਦ੍ਵਪੁਃ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਨਵਾਂ, ਅਜਨਮਾ, ਪੁਰਾਣਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਭਵ-ਭੈ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਹੈ।
ਯਥਾਵਰ੍ਤਾ ਜਲਭਰੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਨਿ ਵਾ ਮਣੌ । ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਵਿषਯਾ ਯਥਾਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤੇਜਸਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਵੇਂ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—
ਯਥਾ ਤृਣਾਨਿ ਵਾ ਵਾਯੌ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣਿ । ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਲਣ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸੁਖਮ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪਛਾਣਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਾਦਯੋ ऽਮ੍ਬ੍ਵਾਦੌ ਤਾਪੇ ਵਾ ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਃ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾḫ ਪਦਾਰ੍ਥਾਙ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੌਘਾਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ।
ਤਦਾਤ੍ਮਕਾ ਅਤਦ੍ਰੂਪਾਸ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਅਨਨ੍ਤੇ ਨਾਸ਼ਿਨਸ੍ ਸਰ੍ਗਾ ਬੁਦ੍ਬੁਦਾ ਜਲਧਾਵ੍ ਇਵ
ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਸਵੰਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕृष੍ਣੇ ਕृष੍ਣਸ੍ ਸਿਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਰਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤੋ ਯਥਾ ਮਣਿਃ । ਵਰ੍ਣੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਾਵ੍ ਏਤਿ ਰਞ੍ਜਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਸਭਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਮੂਢੇ ਮੂਢੋ ਹਤੇ ਭਗ੍ਨੋ ਹृष੍ਟੇ ਹृष੍ਟਸ੍ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਚਿਤ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਾਵ੍ ਏਤਿ ਰਞ੍ਜਨਾਮ੍
ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ, ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਾਸਨਾਤੋ ਜਗਜ੍ਜਨ੍ਮ ਸਾ ਚ ਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਇਦਂ ਮਮੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਭਾਵਨਂ ਤਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ
ਜਗਤ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ—ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇ।
ਰਜੋਧੂਮਾਨ੍ਧ੍ਯਤੇਜੋऽਭ੍ਰੈਰ੍ ਯਥਾਕਾਸ਼ੋ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸਾਰਂ ਖਮ੍ ਅਲੇਪਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਧੂੰਆਂ, ਧੂੜ, ਹਨੇਰਾ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਸੋਚ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਭੂਮਿਗਤਾ ਭਾਸੋ ਰਵਿਰ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਨੇਤਰਤ੍ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਉੱਚਾ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਵੇਦ੍ਯਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਯਤ੍ । ਚਿਨ੍ਨਾਮਯੋਗ੍ਯਤਾ ਸਾਸ੍ਯ ਸੇਯਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ
ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਲਿਲਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦਚ੍ਛਾਤ੍ਮ ਨੇਤਰਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਯਾਸ੍ਯ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਤਾ । ਸੈषਾ ਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਸੈਵੇਹ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਪਦਂ ਗਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਵਰਨਣਯ ਆਤਮਾ ਵਰਣਨਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੋਦਯ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਾਦਿ ਯਥਾਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾਨੁਦਯ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਮ੍ ਇਵ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਚਿਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਤਾ ਯਾਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿਮਜ੍ ਜਗਤ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨਯ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਨਿਸਚਲ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਸਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ऽਮ੍ਭਸਿ ਦ੍ਰਵਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਯਥਾਵਰ੍ਤਾਦਿਤਾ ਮਤਾ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਪਰੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਾ ਜਗਨ੍ਮਯੀ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੇ ਵਹਾਵ ਤੋਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭੰਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਜਿਸ ਅਣਵਿਆਖਿਆਤ ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਉਕ੍ਤੋ ਯẖ ਕ੍ਰਮੋ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਉਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਮੇषਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਿਦ੍ਦृਸ਼ਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਦੇ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸਲਿਲੇ ਚਕ੍ਰਕਾਦਯਃ । ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਪਰੇ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥਾਹਨ੍ਤਾਦਿਤਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਆਦਿ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਵੇਦਨਂ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦਨਂ ਸਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ਵੇਦਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦਵੇਦਨਾਤ੍
ਸਰਵੋਤਮ ਨੂੰ ਅਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਜਾਣਣਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਦਿੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੇਰ੍ ਦृਸ਼ ਇਵੋਨ੍ਮੇषਾਦ੍ ਅਸਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ऽਵਭਾਸਤੇ । ਚਿਤੀਕ੍ਸ਼ਣਨਿਮੇषਾਤ੍ ਤੁ ਸਨ੍ਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਖੁਲਣ ਤੇ ਝੂਠੀ ਰਚਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮਾਯਾਚੂਰ੍ਣਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਜਗਦ੍ ਯਥਾ । ਖ ਏਵੋਦੇਤਿ ਚਿਚ੍ਚੂਰ੍ਣਚਮਤ੍ਕਾਰਾਦ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਝੂਠਾ ਜਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਖਾਲੀ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਨਿਮੇषੇ ऽਪਿ ਜਲਮ੍ ਆਵਰ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਤਥਾ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਈਸ਼ੇ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਲਯਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਜਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਨਾਲ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰੂਪਸ੍ਯ ਚਿਰਕ੍ਸ਼ੀਣਵਾਸਨਸ੍ਯਾਪਿ ਜੀਵਤਃ । ਅਵੇਦਨਮਯੀ ਸਤ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਭੋਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਸਨਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਪਤਿਤਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਯੇ ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਵੇਦਨਸਨ੍ਮਯਾਃ
ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯਾਵਨ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਸਨਾਸ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਸ਼ਯਾਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾष੍ਠਸਮਾਧਾਨਾਸ੍ ਤੇ ਸ਼ਿਲੋਦਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।