ਅਣ੍ਡਂ ਤਤ੍ ਪਾਦ੍ਮਜਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਪਸ਼੍ਯ ਰੋਦਸੀ । ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਯਵਾਭਾਸਂ ਮੇਰ੍ਵਾਦੀਦਂ ਮਹਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਡਾ, ਜੋ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਅਸਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਤਯੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਰ੍ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਦ੍ਯੈਸ੍ ਸਵਿਕਾਰਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਪੂਰ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿਲਚਲਾਂ ਤੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਬਦਲਾਅ ਵਾਲੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਏਕੈਵਾਨੇਕਰੂਪੇਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਯਥਾ । ਸਰਿਤ੍ ਤਥੈਵ ਵਲ੍ਲੀਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥੈਵ ਬੀਜਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੱਲੀ ਬਣ ਕੇ ਵਧੇ।
ਪਾਲੀਵਤਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਕੋਟਰੇ । ਤਥਾਪਾਰਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੋਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਸীম ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੋਟਰਗਤਾ ਇਮਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਪਰਿਣਾਮਿਨ੍ਯੋ ਜਲਕੋਸ਼ੇ ਯਥੋਰ੍ਮਯਃ
ਚਿੱਤ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾ ਤਮਸਿ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਅਹਂ ਚੇਤਿ ਚਿਤਾਸਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਤਮਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਧੇ ਚਕ੍ਰਕਾਦ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਥਾਦਿਸਰ੍ਗੇ ऽਯਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਚਿਤੋਹ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨਸ੍ਯ ਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਯਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਨਮ੍ । ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਦਿਨਾਮੇਹ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ਨ੍ ਅਤਚ੍ ਚ ਤਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤ: 'ਪਦਾਰਥ' ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੁਝ।
ਬृਂਹਿਤਾ ਭਰਿਤਾਕਾਰਾ ਸਤ੍ਤੈਕਾ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕੀ । ਆਭਾਸੈḫ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ ਯਥਾ
ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਸਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਾਵਯਨ੍ । ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇਚ੍ਛਂ ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਵਚਸ੍ ਸੁਖੀ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮਰ੍ਥਵਿਮੁਕ੍ਤੇਨ ਭਾਵੇਨਾਭਾਵਰੂਪਿਣਾ । ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਰਾਲਮ੍ਬਂ ਚਿਚ੍ਛਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ, ਨਿਰਸਹਾਰਾ ਤੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ — ਇਉਂ ਸੋਚੋ।
ਇਦਂ ਰਮ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਬੀਜਂ ਤੇ ਦੁẖਖਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਮ੍ਯਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੇ ਦੁẖਖਸ੍ਯਾਵਸਰẖ ਕੁਤਃ
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ 'ਇਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ' — ਤੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਰਾਜਨ੍ ਭਾਵਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਮ੍ਯਾਰਮ੍ਯਵਿਭਾਗਿਤਾ । ਪੌਰੁषਾਤਿਸ਼ਯੇਨਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵੇਨੈਵਾਸ਼ੁ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੰਡ ਛੇਤੀ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭਾਵਨੇਨ ਭਾਵਾਨਾਂ ਕਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਕਾਨਨਮ੍ । ਪਰਂ ਸਮੇਤ੍ਯ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੋਕਤਰ ਆਸ੍ਸ੍ਵ ਭੋਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਟਿਕ ਕੇ ਬੈਠੋ।
ਭਰਿਤਭੁਵਨਾਭੋਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਿਭਾਗਬਹਿष੍ਕृਤੋ ਗਲਿਤਕਲਨੋਲ੍ਲਾਸੋਲ੍ਲਾਸੀ ਵਿਕਾਸਵਿਲਾਸਵਾਨ੍ । ਨਵਨਵਮ੍ ਅਜੋ ਵृਦ੍ਧੋ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਚਿਰਾਯ ਨਿਰਾਮਯਸ੍ ਸਮਸਮਸਿਤਸ੍ਵਚ੍ਛਾਭੋਗੋ ਭਵਾਭਯਚਿਦ੍ਵਪੁਃ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਨਵਾਂ, ਅਜਨਮਾ, ਪੁਰਾਣਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਭਵ-ਭੈ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਹੈ।
ਯਥਾਵਰ੍ਤਾ ਜਲਭਰੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਨਿ ਵਾ ਮਣੌ । ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਵਿषਯਾ ਯਥਾਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤੇਜਸਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਵੇਂ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—
ਯਥਾ ਤृਣਾਨਿ ਵਾ ਵਾਯੌ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣਿ । ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਲਣ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸੁਖਮ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪਛਾਣਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਾਦਯੋ ऽਮ੍ਬ੍ਵਾਦੌ ਤਾਪੇ ਵਾ ਤ੍ਰਸਰੇਣਵਃ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾḫ ਪਦਾਰ੍ਥਾਙ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੌਘਾਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਘਨੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ।
ਤਦਾਤ੍ਮਕਾ ਅਤਦ੍ਰੂਪਾਸ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਅਨਨ੍ਤੇ ਨਾਸ਼ਿਨਸ੍ ਸਰ੍ਗਾ ਬੁਦ੍ਬੁਦਾ ਜਲਧਾਵ੍ ਇਵ
ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਸਵੰਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਕृष੍ਣੇ ਕृष੍ਣਸ੍ ਸਿਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਰਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤੋ ਯਥਾ ਮਣਿਃ । ਵਰ੍ਣੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਾਵ੍ ਏਤਿ ਰਞ੍ਜਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ, ਚਿੱਟੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਸਭਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਮੂਢੇ ਮੂਢੋ ਹਤੇ ਭਗ੍ਨੋ ਹृष੍ਟੇ ਹृष੍ਟਸ੍ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਚਿਤ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਾਵ੍ ਏਤਿ ਰਞ੍ਜਨਾਮ੍
ਮੂਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ, ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਾਸਨਾਤੋ ਜਗਜ੍ਜਨ੍ਮ ਸਾ ਚ ਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਇਦਂ ਮਮੇਤਿ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਭਾਵਨਂ ਤਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ
ਜਗਤ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ—ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇ।
ਰਜੋਧੂਮਾਨ੍ਧ੍ਯਤੇਜੋऽਭ੍ਰੈਰ੍ ਯਥਾਕਾਸ਼ੋ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸਾਰਂ ਖਮ੍ ਅਲੇਪਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਧੂੰਆਂ, ਧੂੜ, ਹਨੇਰਾ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਸੋਚ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਭੂਮਿਗਤਾ ਭਾਸੋ ਰਵਿਰ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਨੇਤਰਤ੍ । ਤਥਾ ਚਿਦ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਨੇਤਰਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਵੇਦਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਉੱਚਾ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਵੇਦ੍ਯਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਨੋਤਿ ਯਤ੍ । ਚਿਨ੍ਨਾਮਯੋਗ੍ਯਤਾ ਸਾਸ੍ਯ ਸੇਯਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ
ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਲਿਲਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦਚ੍ਛਾਤ੍ਮ ਨੇਤਰਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਯਾਸ੍ਯ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਤਾ । ਸੈषਾ ਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਸੈਵੇਹ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਪਦਂ ਗਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਵਰਨਣਯ ਆਤਮਾ ਵਰਣਨਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੋਦਯ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਆਵਰ੍ਤਾਦਿ ਯਥਾਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾਨੁਦਯ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਮ੍ ਇਵ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦḫ ਪਵਨੋ ਯਥਾ । ਚਿਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਤ੍ਮਤਾ ਯਾਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿਮਜ੍ ਜਗਤ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨਯ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਨਿਸਚਲ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ 'ਚੇਤਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਸਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।