ਸ੍ਪਨ੍ਦਪ੍ਰਭਾਂ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯḫ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯਾਲੋਕਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਜਗਦ੍ਦਿਨਾਨਿ ਰਚਯਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ ਖਿਦ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਚਿਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ ਦੇਹ ਏਵ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਾਂਗ, ਅਟੁੱਟ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚਿਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਸਂਹਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਵਾਰ੍ ਵੀਚਿਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ
ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਲਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਅਵਿਭਾਗੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਬਾਲੋ ਰਮਤੇ ਸਰ੍ਗਕ੍ਰੀਡਨਕੈਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਬਾਲẖ ਕ੍ਰੀਡਨਕੇ ਜਾਤਰਤਿਸ਼੍ ਸ਼ੋਚਤਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਵਿਸ੍ਮृਤੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਆਤ੍ਮੇਹ ਸਂਸृਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣਾ ਖਿਡੌਣਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾ ਸ੍ਮਰਣੇਨ ਚਿਤ੍ । ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਵਿਦੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਯਦਿ ਵੇਦ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਂ ਚ ਤਤ੍
ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਨਿਹਲਚਲ ਦੀ ਸੂਝ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਆਪਣਾ ਖਜਾਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਦ੍ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯੈਵ ਸ਼ੋਚਤਿ । ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਮਾਨਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਤ੍ਯੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਹਿਲਚਲ ਜਾਣਣ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁਲੇਖੀ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਹਲਚਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਜਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਤੁਰ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਕੈਃ । ਆਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਸ਼ੋਚਤਿ ਮੁਧਾ ਤਦ੍ ਅਕृਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਆਪਣੀ ਨਿਹਲਚਲ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਵਿਅਰਥ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜਗਜ੍ਜਾਲਾਯ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ । ਸਮੁਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਲਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਇਵੋਰ੍ਮ੍ਯੋਘਕਣਾਦਯਃ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲੀ ਲਈ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ — ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ — ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵ ਯਚ੍ ਚ ਤਤ੍
ਸੋਚ ਬਣਾਉਣਾ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਹਿਤ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਵਾਰਿ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਨ੍ ਨਾਨਾਕਾਰਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਤਦਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ਏਵੈਵਂ ਚਿਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਿਬृਂਹਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦਵੈਤ ਚਿੱਤ-ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਤ੍ ਤੁਰ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਹੁਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਨृਪ ਬਦ੍ਧਪਦੋ ਭਵ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਸੋਚ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਤੂੰ, ਰਾਜਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾ ਰਹੋ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਹੀਨਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਏਵ ਚਿਤੇਰ੍ ਨृਪ । ਸਾ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕੇਵਲ ਲਹਿਰ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ।
ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਮੁਕ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼ਙ੍ਕਃ । ਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਪਸ੍ਪਨ੍ਦਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ ਸੁਖੀ ਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਧਿ
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰਹਿਤ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਓ।
ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਭਿਰ੍ ਵਿਭੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਕ੍ਰੀਡਿਤੈਰ੍ ਬਾਲਵਨ੍ ਨਿਜਾਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਂ ਮੋਹਯਤੀਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਾਵਧਾਨੋ ਭਵਾਤ੍ਰ ਭੋਃ
ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਸਲ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਇਥੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ, ਦੋਸਤ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ ਦ੍ਵੈਤਂ ਚਿਰਂ ਸ਼ੋਚਤਿ ਯੋਨਿषੁ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਕਾਲੇਨਾਯਾਤਿ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍
ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਦਵੈਤ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਖ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਬਧ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਆਮੁਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾ
ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਆਪ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਤਾਕਤ ਆਪ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨੈਰ੍ ਨ ਧਿਯਾ ਨ ਤਪਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤੈਃ । ਯਦੋਦਯੇਚ੍ਛਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਗਿਆਨ, ਤਪ ਜਾਂ ਪਾਠ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਭਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋ ਨੁ ਚਿਤ੍ਰਾ ਮਾਯੇਯਂ ਬਤ ਵਿष੍ਵਗ੍ ਵਿਮੋਹਿਨੀ । ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰੋਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਗਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਵਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਸ੍ਥਾ ਤਤੋ ਦੁẖਖੈਰ੍ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਨੰਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਵਹ੍ਨਿਤਪ੍ਤਾਯੋਰਤ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਰ੍ਚਿषਃ । ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਨਿਰ੍ਝਰਾਣਾਂ ਯਥਾ ਕਣਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰਾਂ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ,
ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਫਾਰੇ ਜਗਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਦੁẖਖਪ੍ਰਦਮ੍ ਅਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਤਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿਕ ਵਸਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵਾਹਵਸ਼ਾਦ੍ ਵਾਰਿ ਦਾਮਾਦਿਰਚਨਾਂ ਵਹੇਤ੍ । ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਯਾਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਇਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਵਹਾਉ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੱਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਲਾਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਰਿਤ੍ਪਯẖਕੋਸ਼ੇ ਵਾਹਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੀ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਥਾਜਸ੍ਰਂ ਵਿਰਚਯਨ੍ ਸਰ੍ਗਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਵਹਾਉ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਜਦੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ਯ ਸੋਮ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਤੋ ऽਵਹਤੋ ऽਨਿਸ਼ਮ੍ । ਵਾਰਿਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਂਸ਼ੁਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕੋਸ਼ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਚੇ, ਮਿੱਠੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਿਲਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ...
ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਗਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦਾਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਥ ਵਾਸ਼੍ਮਨਿ । ਅਨਾਵृਤਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ।
ਸੋਮ੍ਯਸ੍ਯਾਵਹਤੋ ਵਾਰੇẖ ਕੋਸ਼ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾਤ੍ਮਗਃ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ ਨ ਚ ਪृਥਕ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਚਿਦ੍ਵਪੁषਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰਮੌਜੂਦ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਹਕੀਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਤ੍ਰੈਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਣੋ ਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਤਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਜਹਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਤਾਂ ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਥੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਸਤੀਤਵ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚੇਤ੍ ਤਨ੍ ਮਹਾਭਾਗ ਦृषਦਾਦਿਰ੍ ਮਹਾਕृਤਿਃ । ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ऽਯਂ ਬृਹਦ੍ਭਾਗẖ ਕਿਮ੍ ਉਤ੍ਥੋ ऽਥ ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਃ
ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਰੂਪ — ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ?