ਛੇਦਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਗਮ੍ਯਂ ਖਂ ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੋ ਭੇਦੋ ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਂਸ਼ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ऽਙ੍ਗਦਾਦਿਤਾ । ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਤਦਤਦ੍ਰੂਪਂ ਤਥੈਵ ਜਗਦਾਦਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਸਲ ਰੂਪ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰਿਤਾਮ੍ ਆਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯਥੈਵਾਮ੍ਬੁ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਧ੍ਵਂਸਿਨਾਜਸ੍ਰਂ ਤਰਙ੍ਗੌਘੇਨ ਵਾਰਿਣਿ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਠਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸਮੁਲ੍ਲਾਸਸ੍ ਤਥੈਵਾਯਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਜਾਲੇਨ ਵਿਨਾਸ਼ਾਬ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਾ
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੇਡ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਮਿਟਣ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਾਸ਼ਵਾਡਵਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਭੀਮਂ ਕਾਲਮਹਾਰ੍ਣਵਮ੍ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਤਰਙ੍ਗਿਣ੍ਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਾਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਨਾਸ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਯḫ ਪਾਤਾ ਕਾਲਵਾਰਿਧੇਃ । ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਹਾਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਰਾਜਨ੍ ਭਾਵਯ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਵਤ੍
ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਅਜੇ ਵੀ ਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਂਸਾਰੋਚ੍ਛੇਦਨੋਦ੍ਯਤੈਃ । ਆਤ੍ਮਾਦਿਕਾẖ ਕृਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਵਾਗਤੀਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ
ਧਰਮ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ, 'ਆਤਮਾ' ਆਦਿ ਨਾਂ, ਉਸ ਅਸਲ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਬੋਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਨ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਪਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕḫ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਨਾਤ੍ਮਨੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਮਾ ਮੋਹਾਦ੍ ਭਾਵਯਾਙ੍ਗ ਤਮ੍
ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਪਿਆਰੇ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰ।
ਮੋਹਸ੍ ਤਦ੍ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮੋਹਹਰਾ ਨਰਾਃ । ਤਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਨਾਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਵਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜ
ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਏਵਾਨ੍ਧਕਾਰੋ ऽਸਾਵ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਮਲਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗ੍ ਅਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਯẖ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਲ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇ-ਬੰਧ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹਾਦੌ ਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਕੇ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਰੂਢੋ ਗੂਢਸ੍ ਤਿष੍ਠ ਯਥਾਸੁਖਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਸਲੀ ਆਤਮਤਾ ਨੂੰ ਦੇਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੋ।
ਕੁਚਕੋਟਰਸਂਸੁਪ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਜਨਨੀ ਸੁਤਮ੍ । ਯਥਾ ਰੋਦਿਤਿ ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾਤ੍ਮਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਯਂ ਜਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਪੁੱਤ ਲਈ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਰਾਮਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰਿਰੋਦਿਤਿ । ਹਾ ਹਤੋ ऽਹਮ੍ ਅਨਾਥੋ ऽਹਂ ਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਜਨੋ ਮੁਧਾ
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਨ ਕੇ, ਜੋ ਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਰੋਂਦੇ ਹਨ—'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ!'
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦੇ ਦੇਹਸ੍ਥੇ ਮਰਣਾਭਿਧੇ । ਲੋਕੋ ऽਨੁਸ਼ੋਚਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਹੋ ਨੁ ਖਲੁ ਮੂਢਤਾ
ਜਦੋਂ ਦੇਹ, ਜੋ ਥਾਂ, ਵੇਲੇ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, 'ਮੌਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ!
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਂ ਯਦਿ ਦੇਹੋ ऽਨੁਧਾਵਤਿ । ਤਦ੍ ਅਨਾਦੇਰ੍ ਅਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਗਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜੇ ਦੇਹ ਥਾਂ, ਵੇਲੇ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਆਇਆ?
ਅਨ੍ਯਦ੍ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਦਂ ਤਦ੍ ਯਜ੍ ਜਨਵ੍ਰਜੈਃ । ਦੇਹਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਿਨੋ ਨਾਸ਼ੇ ਆਤ੍ਮਨਾਸ਼ੋ ऽਨੁਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਖਾਦੀ ਜਾਂ ਉਲਟੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦੇਹਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ ਮਹੀਪਾਲ ਸਵਿਕਾਰਾਵਿਕਾਰਯੋਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਭਸ੍ਮੋਪਮਯੋਸ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧẖ ਕ ਇਵੈਤਯੋਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਆਤਮਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਾਖ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਲਾਸੈਰ੍ ਅਨਨ੍ਯਗੈਃ । ਲੀਲਯੈਵ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਯਂ ਗੋਪਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੇ, ਖੇਡ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਨਿਰ੍ਮਾਣਸਂਹਾਰੈਰ੍ ਮਿਥẖ ਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤੈਃ । ਅਕਾਰਣਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਵਿਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ
ਸਿਰਜਣ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰੀਡਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਰ੍ ਇਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਲੀਲਯੋਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਤृਣੈਰ੍ ਮਣਿਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਆਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਚਞ੍ਚਲੈਃ
ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਉਠਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਲੇਪ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਚੰਚਲ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਮਣਕੇ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਪ੍ਰਭਾਂ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯḫ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯਾਲੋਕਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਜਗਦ੍ਦਿਨਾਨਿ ਰਚਯਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ ਖਿਦ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਚਿਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ ਦੇਹ ਏਵ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਾਂਗ, ਅਟੁੱਟ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚਿਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਸਂਹਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ਵਾਰ੍ ਵੀਚਿਰਚਨਾਮ੍ ਇਵ
ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਲਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਅਵਿਭਾਗੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਬਾਲੋ ਰਮਤੇ ਸਰ੍ਗਕ੍ਰੀਡਨਕੈਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਬਾਲẖ ਕ੍ਰੀਡਨਕੇ ਜਾਤਰਤਿਸ਼੍ ਸ਼ੋਚਤਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਵਿਸ੍ਮृਤੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਆਤ੍ਮੇਹ ਸਂਸृਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣਾ ਖਿਡੌਣਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸਾ ਸ੍ਮਰਣੇਨ ਚਿਤ੍ । ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਵਿਦੁਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਯਦਿ ਵੇਦ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਂ ਚ ਤਤ੍
ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਨਿਹਲਚਲ ਦੀ ਸੂਝ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਆਪਣਾ ਖਜਾਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਦ੍ ਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯੈਵ ਸ਼ੋਚਤਿ । ਝਗਿਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਮਾਨਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਤ੍ਯੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਹਿਲਚਲ ਜਾਣਣ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁਲੇਖੀ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਹਲਚਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਜਮ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਤੁਰ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਕੈਃ । ਆਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਸ਼ੋਚਤਿ ਮੁਧਾ ਤਦ੍ ਅਕृਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਆਪਣੀ ਨਿਹਲਚਲ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਵਿਅਰਥ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜਗਜ੍ਜਾਲਾਯ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ । ਸਮੁਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਲਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਇਵੋਰ੍ਮ੍ਯੋਘਕਣਾਦਯਃ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲੀ ਲਈ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ — ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ — ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵ ਯਚ੍ ਚ ਤਤ੍
ਸੋਚ ਬਣਾਉਣਾ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਹਿਤ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।