ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਵਿਨਾਸ਼ੇषੁ ਯਥਾ ਨ ਮਕੁਰਾਦਯਃ । ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਆਇਨਾ ਆਦਿ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਙ੍ਗਾਰਾਦਿषੁ ਦਗ੍ਧੇषੁ ਯਥਾ ਹੇਮ ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਦੇਹੇषੁ ਨष੍ਟੇषੁ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰ ਆਦਿ ਸੜ ਜਾਣ ਤੇ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਚਿੱਤਮਾਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।
ਅਦृਸ਼੍ਯੋ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਰਾਹੁਰ੍ ਗृਹੀਤੇਨ ਯਥੇਨ੍ਦੁਨਾ । ਤਥਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾ ਚੇਤ੍ਯੇਨਾਤ੍ਮਾਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣ ਤੇ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਕਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾਰ੍ਹਤਾ ਮਣੌ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬੇਨ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਵੈ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ ਵਿਚ ਪਰਛਾਈ ਆਉਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਪਰਛਾਈ ਸਾਫ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਾਲਮੁਕ੍ਤਾਯਾਸ਼੍ ਚਿਤੋ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਯਾਤਿਸ਼ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘਟਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਸਮਝੋ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੇ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਮਲਮੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ ਨਾਪਿ ਗੁਰੁਣਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਯਾ ਧਿਯਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਮੇ ਦੇਹਾਦਯਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾḫ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੂਪਿਣਃ । ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਤੋ ਨ ਸਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਭ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਨਘ
ਇਹ ਸਾਰੇ—ਦੇਹ ਆਦਿ—ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਨਾਂ ਇਹ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਝੂਠੇ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਪਥਿਕਾḫ ਪਥਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਮੁਕ੍ਤਯਾ । ਯਥਾ ਧਿਯਾ ਤਥੈਵੈਤੇ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਵੈਰ ਦੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇषੁ ਨਾਦਰẖ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ ਸਤਾ ਨੈਵਾਵਧੀਰਣਮ੍ । ਪਦਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਤਾਨਿष੍ਠਾਸ੍ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਵ੍ ਏਤੇ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਂ ਤਾਂ ਲਗਾਵਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿਣ, ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ਮਯੇਨੈਵ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਜਗਤਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਦੇਹਾਦ੍ਯਰ੍ਥਜਾਲਕਮ੍
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੈ, ਓਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਦੇਹ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪਦਾਰ੍ਥਜਾਤਂ ਦੇਹਾਦਿ ਵਿਦਾ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਦੂਰਤਃ । ਆਸ਼ੀਤਲਾਨ੍ਤẖਕਰਣੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਮਯੋ ਭਵ
ਦੇਹ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦੇ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾ।
ਆਤ੍ਮੈਵ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨੈਵਾਹ੍ਰਿਯਤੇ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਜਲਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਮੁਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਮਹਾਮ੍ਬੁਧੇਃ । ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਗਤਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਯਥਾਰ੍ਕẖ ਕੁਮ੍ਭਲਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹਪਙ੍ਕ੍ਤਿषੁ । ਨਾਸ੍ਤਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਚੋਦੇਤਿ ਨष੍ਟਾਨष੍ਟਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵ੍ ਅਸੌ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕਈ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਹਿ ਜਾਣ।
ਅਨਾਤ੍ਮਧੀẖ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤੌ ਰਜਤਤਾ ਯਥਾ । ਯੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨਘ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਾ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਦੇਹੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾ ਸਂਸਾਰਨਿਬਨ੍ਧਨੀ । ਦੇਹਦੁẖਖਾਨੁਪਾਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਾਰਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਵਸ੍ਤੁਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ।
ਨਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪੋ ऽਸ੍ਮਿ ਯਥੈਤੇ ਗਗਨਾਦਯਃ । ਇਤਿ ਯਾ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾ ਨ ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਨੀ
ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਆਵੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਯਥਾ ਵਿਮਲਤੋਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚ ਭਾਨੁਜਮ੍ । ਤੇਜਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਥਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁषੁ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਭਿਤ੍ਤੌ ਨਭਸਿ ਪਾਤਾਲੇ ਪੁਰੋ ਦੂਰੇ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿष੍ਵ੍ ਅਪਿ ਕਾਲੇषੁ ਨਾਸੌ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਚਾਹੇ ਆਤਮਾ ਕੰਧ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ, ਚਾਹੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਰ, ਤਿੰਨਵੇਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਛੇਦਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਗਮ੍ਯਂ ਖਂ ਯਥੈਵਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕੋ ਭੇਦੋ ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਂਸ਼ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ऽਙ੍ਗਦਾਦਿਤਾ । ਆਤ੍ਮਨਸ੍ ਤਦਤਦ੍ਰੂਪਂ ਤਥੈਵ ਜਗਦਾਦਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਸਲ ਰੂਪ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰਿਤਾਮ੍ ਆਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯਥੈਵਾਮ੍ਬੁ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਧ੍ਵਂਸਿਨਾਜਸ੍ਰਂ ਤਰਙ੍ਗੌਘੇਨ ਵਾਰਿਣਿ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਠਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਸਮੁਲ੍ਲਾਸਸ੍ ਤਥੈਵਾਯਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਜਾਲੇਨ ਵਿਨਾਸ਼ਾਬ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਾ
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੇਡ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਮਿਟਣ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਾਸ਼ਵਾਡਵਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਭੀਮਂ ਕਾਲਮਹਾਰ੍ਣਵਮ੍ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਤਰਙ੍ਗਿਣ੍ਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਾਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਨਾਸ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਯḫ ਪਾਤਾ ਕਾਲਵਾਰਿਧੇਃ । ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਹਾਗਸ੍ਤ੍ਯਂ ਰਾਜਨ੍ ਭਾਵਯ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਵਤ੍
ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਅਜੇ ਵੀ ਨਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਂਸਾਰੋਚ੍ਛੇਦਨੋਦ੍ਯਤੈਃ । ਆਤ੍ਮਾਦਿਕਾẖ ਕृਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਵਾਗਤੀਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ
ਧਰਮ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ, 'ਆਤਮਾ' ਆਦਿ ਨਾਂ, ਉਸ ਅਸਲ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਬੋਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਨ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਪਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕḫ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਨਾਤ੍ਮਨੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਮਾ ਮੋਹਾਦ੍ ਭਾਵਯਾਙ੍ਗ ਤਮ੍
ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਪਿਆਰੇ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰ।
ਮੋਹਸ੍ ਤਦ੍ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮੋਹਹਰਾ ਨਰਾਃ । ਤਮ੍ ਏਵ ਭਾਵਨਾਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਵਰਤਾਂ ਵ੍ਰਜ
ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏष ਏਵਾਨ੍ਧਕਾਰੋ ऽਸਾਵ੍ ਏਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਮਲਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗ੍ ਅਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੇਨ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਯẖ ਕਿਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਲ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇ-ਬੰਧ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।