ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸਤਿ ਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਚ ਤਨ੍ ਨਾਮ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕਿਲਾਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾਥ ਯਦਿ ਪਾषਾਣਰੂਪਤਾਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਬਲਾਤ੍ । ਕਿਲਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਦਨ੍ਤੇ ऽਪਿ ਭੂਯੋ ऽਸ੍ਯੋਦੇਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਜਬਰ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚ ਪਾषਾਣਤਾਤੁਲ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਯਃ । ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਅਚਿੰਤ ਸਮਾਧੀਆਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨ ਚ ਪਾषਾਣਤਾਤੁਲ੍ਯਾ ਰੂਢਿਂ ਯਾਤਾਸ੍ ਸਮਾਧਯਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਜਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਜੋ ਸਮਾਧੀਆਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਪਕਵਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦੀਦਂ ਸਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਨ੍ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਕਦਾਚਨ । ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਤਪੋਜਪਧ੍ਯਾਨੈਰ੍ ਦृਢਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਕਲ੍ਪਨਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸਨੂੰ ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾ ਸਕਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
ਆਲੀਨਵਲ੍ਲਰੀਰੂਪਂ ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟਰੇ । ਆਸ੍ਤੇ ਕਮਲਿਨੀਬੀਜਂ ਤਥਾ ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਦृਸ਼੍ਯਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੰਦ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਬੀਜ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਸਃ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਤਿਲਾਦਿषੁ । ਕੁਸੁਮੇषੁ ਯਥਾਮੋਦਸ੍ ਤਥਾ ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਦृਸ਼੍ਯਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਰ੍ਪੂਰਾਦੇਸ੍ ਸੁਗਨ੍ਧਤਾ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚਿਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ ਉਦਰੇ ਜਗਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚਾਤ੍ਰ ਤਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਰਾਜ੍ਯਧੀਃ । ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯੈਵ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧृਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਭੂਃ
ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਥਃ ਪਿਸ਼ਾਚੋ ਬਾਲਕਂ ਯਥਾ । ਵਿਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਏषਾਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਰੂਪਿਕਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪਿਸਾਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਙ੍ਕੁਰੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਬੀਜਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ । ਕਰੋਤਿ ਭਾਸੁਰਂ ਦੇਹਂ ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਅੰਕੁਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਮਤ੍ਕृਤਿਰ੍ ਯਥਾ ਸਦੋਦਿਤਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਯੋਜ੍ਝਿਤੋਦਰੇ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰੀਰਿਣਸ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਭੂਤਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਦਰੇ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਚੰਭਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਚਿੱਤਮਾਤਰ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਜਾਖ੍ਯਾਨਂ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼੍ਰਵਣਭੂषਣਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਯੇਨ ਰਾਘਵ ਬੁਧ੍ਯਸੇ
ਇਹ ਆਕਾਸ਼ਜਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨਾਂ ਲਈ ਗਹਿਣਾ ਹੈ; ਇਹ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਅਸ੍ਤੀਹਾਕਾਸ਼ਜੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਜਃ ਪਰਮਧਾਰ੍ਮਿਕਃ । ਧ੍ਯਾਨੈਕਨਿष੍ਠਸ੍ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਹਿਤੇ ਰਤਃ
ਆਕਾਸ਼ਜਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਸ ਚਿਰਂ ਜੀਵਤਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਅਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ । ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹਂ ਭੂਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਮਿ ਕਿਲਾਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਜੀ ਲਿਆ, ਮੌਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।'
ਏਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਜਂ ਵਿਪ੍ਰਂ ਨ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਕ੍ਸ਼ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਅਤ੍ਰ ਮੇ ਕੁਣ੍ਠਿਤਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਖਡ੍ਗਧਾਰਾ ਯਥੋਪਲੇ
ਪਰ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ? ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਮੰਦੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਤਂ ਹਨ੍ਤੁਮ੍ ਅਗਚ੍ਛਤ੍ ਤਤ੍ਪੁਰਂ ਤਦਾ । ਤ੍ਯਜਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਦ੍ਯਮਮ੍ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੇਚਨ
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੌਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਚਲੀ। ਪਰ ਜੋ ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਦੇ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ।
ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਸਦਨਂ ਯਾਵਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਾਵਦ੍ ਏਨਂ ਦਹਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਜ੍ਵਲਨੋਪਮਃ
ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਖੁਦ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਅੱਗ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾਮਹਾਜਾਲਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਦ੍ਵਿਜਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਮਾਦਾਤੁਂ ਹਸ੍ਤੇਨੈਚ੍ਛਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ
ਅੱਗ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਲੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੌਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਨ ਚਾਸ਼ਕਤ੍ ਪੁਰੋ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਪਿ ਹਸ੍ਤਸ਼ਤੈਰ੍ ਦ੍ਵਿਜਮ੍ । ਬਲਵਾਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵष੍ਟਬ੍ਧੁਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰੁषਂ ਯਥਾ
ਪਰ ਮੌਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕੀ; ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਵੀ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਅਥਾਗਤ੍ਯ ਯਮਂ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਅਪृਚ੍ਛਤ੍ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛਿਦਮ੍ । ਕਿਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਮਿ ਭੋਕ੍ਤੁਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਜਂ ਪ੍ਰਭੋ
ਫਿਰ ਮੌਤ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖਾ ਸਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?'
ਮृਤ੍ਯੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਛਕ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਕੋ ਮਾਰਯਿਤੁਂ ਬਲਾਤ੍ । ਮਾਰਣੀਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤਤ੍ਕਰ੍ਤॄਣੀਹ ਨੇਤਰਤ੍
ਮੌਤ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਮਾਰਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ; ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਰਣੀਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਤੇषਾਂ ਤ੍ਵਂ ਸਾਹਾਯ੍ਯੇਨੈਨਮ੍ ਅਤ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਲੱਭ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਸਕੇਂਗੀ।
ਤਤਸ੍ ਸ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਬਭ੍ਰਾਮ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਾਨ੍ਵੇषਣਾਦृਤਃ । ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਦਿਗਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ ਚ ਸਰਾਂਸਿ ਸਰਿਤੋ ਦਿਸ਼ਃ
ਫਿਰ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਇਲਾਕਿਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰੀ।
ਵਨਜਙ੍ਗਲਜਾਲਾਨਿ ਸ਼ੈਲਾਮ੍ਭੋਧਿਤਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਰਣ੍ਯਾਨਿ ਨਗਰਾਣਿ ਪੁਰਾਣਿ ਚ
ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਬਨ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਦੂਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ, ਵਿਰਾਨਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦੀ ਫਿਰੀ।
ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ ਅਖਿਲਰਾष੍ਟ੍ਰਾਣਿ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਗਹਨਾਨਿ ਚ । ਏਵਂ ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਨ ਕਾਨਿਚਿਤ੍
ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਤਾਨ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਜਕਰ੍ਮਾਣਿ ਲਬ੍ਧਵਾਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ ਉਦ੍ਯਤਃ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਰਿਮ੍ ਇਵਾਪਰਃ
ਮੌਤ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੇ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਵੇ।
ਸਮਪृਚ੍ਛਦ੍ ਅਥਾਗਤ੍ਯ ਯਮਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਕੋਵਿਦਮ੍ । ਪਰਾਯਣਂ ਹਿ ਪ੍ਰਭਵਸ੍ ਸਨ੍ਦੇਹੇष੍ਵ੍ ਅਨੁਜੀਵਿਨਾਮ੍
ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਜਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕ੍ਵ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਵਦ ਪ੍ਰਭੋ । ਧਰ੍ਮਰਾਜੋ ऽਥ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਸੁਚਿਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਇਦਮ੍
ਮੌਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਪ੍ਰਭੂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਦੱਸੋ?' ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਲੰਮੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੋਲਿਆ:
ਆਕਾਸ਼ਜਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮृਤ੍ਯੋ ਸਨ੍ਤਿ ਨ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ । ਏष ਹ੍ਯ੍ ਆਕਾਸ਼ਜੋ ਵਿਪ੍ਰੋ ਜਾਤਃ ਖਾਦ੍ ਏਵ ਕੇਵਲਾਤ੍
ਮੌਤ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।