ਨ ਤृਪ੍ਤਿਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਾਮਿ ਵਚਸਾਂ ਵਦਤਸ੍ ਤਵ । ਐਨ੍ਦਵੀਨਾਂ ਮਰੀਚੀਨਾਂ ਚਕੋਰਸ੍ ਤृषਿਤੋ ਯਥਾ
ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਕੋਰਾ ਪੰਛੀ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਸਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤृਪ੍ਤੋ ऽਪਿ ਭੂਯਃ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮ੍ ਇਮਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰ । ਕੋ ਨਾਮ ਤृਪ੍ਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਰਸ੍ਥਂ ਨ ਪਿਬਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਾਸਵਮ੍
ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ: ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਰੱਜ ਕੇ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ?
ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਮਿਥ੍ਯਾਪੁਰੁषਨਾਮਕਮ੍ । ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਤੂਕृਤਜਗਦ੍ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਇਹ ਝੂਠੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿੰਝ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਪੁਰੁषਬੋਧਾਯ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਘਵ ਸ਼ੋਭਨਾਮ੍ । ਇਮਾਮ੍ ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਂ ਹਾਸਜਨਨੀਂ ਮਦੁਦੀਰਿਤਾਮ੍
ਰਾਘਵ ਜੀ, ਝੂਠੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸੁਣਾਈ ਹੋਈ ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਹਾਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਅਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਾਯਾਯਨ੍ਤ੍ਰਮਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ । ਬਾਲਪੇਲਵਧੀਰ੍ ਮੂਢੋ ਗੂਢੋ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇਣ ਕੇਵਲਮ੍
ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੋਈ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ ਏਕਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਵਚਿਜ੍ ਜਾਤਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਮ੍ ਇਵ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਵਾ ਮਰੌ
ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਨਮਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਸ ਏਵ ਤਤ੍ । ਯਚ੍ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦਾਭਾਸਂ ਨ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ
ਉਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਆਪ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਝਲਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜਾਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧਿਮ੍ ਉਪੇਯੁषਃ । ਖਸ੍ਯਾਹਂ ਖਮ੍ ਅਹਂ ਖਂ ਮੇ ਖਂ ਰਕ੍ਸ਼ਾਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ
ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਉਥੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ: 'ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ,' ਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅਟੱਲ ਰਿਹਾ।
ਖਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾਮਿ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇष੍ਟਂ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍ । ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ਵ੍ਯੋਮਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍ ਸੋ ऽਕਰੋਦ੍ ਗृਹਮ੍
'ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਾਂਗਾ ਤੇ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਚਾਵਾਂਗਾ,' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰ ਬਣਾਇਆ।
ਤਸ੍ਯ ਕੋਸ਼ੇ ਬਬਨ੍ਧਾਸ੍ਥਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਖਂ ਮਯੇਤ੍ਯ੍ ਅਸੌ । ਗृਹਾਕਾਸ਼ੇਨ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਲਈ,' ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ।
ਅਥ ਕਾਲੇਨ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਗृਹਂ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਉਪਾਯਯੌ । ऋਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣਰ੍ਤੁਰ੍ ਇਵ ਵਾਤੇਨੇਵ ਤਰਙ੍ਗਕਃ
ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤ ਬਦਲਣ ਤੇ ਰੁੱਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾ ਗृਹਾਕਾਸ਼ ਨष੍ਟਂ ਤ੍ਵਂ ਹਾ ਕ੍ਵ ਯਾਤਮ੍ ਅਸਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਹਾ ਹਾ ਭਗ੍ਨਮ੍ ਅਸਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਥੈਤਚ੍ ਛੁਸ਼ੋਚ ਸਃ
ਹਾਏ ਘਰ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਤੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ! ਹਾਏ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਹਾਏ, ਤੂੰ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
ਇਤਿ ਸ਼ੋਕਂ ਚਿਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੁਨਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ । ਕੂਪਂ ਚਕ੍ਰੇ ਖਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਕੂਪਾਕਾਸ਼ਪਰੋ ऽਭਵਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦੁਖ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜਕਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕੂਆ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕੂਏ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਲਾ ਲਿਆ।
ਤਤੋ ਨਾਸ਼ਂ ਸ ਕਾਲੇਨ ਨੀਤਃ ਕੂਪੋ ऽਪਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ । ਕੂਪਾਕਾਸ਼ਮਹਾਸ਼ੋਕਵਿਧੁਰੋ ऽਸੌ ਤਤੋ ऽਭਵਤ੍
ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਕੂਆ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇ ਉਹ ਕੂਏ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਕੂਪਾਕਾਸ਼ਪ੍ਰਲਾਪਾਨ੍ਤੇ ਕੁਮ੍ਭਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸੋ ऽਕਰੋਤ੍ । ਕੁਮ੍ਭਾਕਾਸ਼ਪਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍ ਆਯਯੌ
ਕੂਏ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਥਾਂ ਲਈ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਘੜਾ ਬਣਾਇਆ। ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਥਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੁਮ੍ਭੋ ऽਪਿ ਤਸ੍ਯ ਕਾਲੇਨ ਨਾਸ਼ਂ ਨੀਤੋ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਯਾਮ੍ ਏਵ ਦਿਸ਼ਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦੁਰ੍ਭਗਸ੍ ਸਾਪਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਰਘੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰਲੇ, ਉਹ ਘੜਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਬੇਨਸੀਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੁਮ੍ਭਾਕਾਸ਼ਪ੍ਰਲਾਪਾਨ੍ਤੇ ਖਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਚਕਾਰ ਸਃ । ਕੁਣ੍ਡਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤੇਨਾਸੌ ਕੁਣ੍ਡਾਕਾਸ਼ਪਰੋ ऽਭਵਤ੍
ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਹੀ ਨਮਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਕ ਕੁੰਡਾ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੁੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਥਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੁਣ੍ਡਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਕਾਲੇਨ ਕਾਨਨੇ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਯੌ । ਤੇਜਸੇਵ ਤਮਸ੍ ਤੇਨ ਕੁਣ੍ਡਾਕਸ਼ਾਂ ਸ਼ੁਸ਼ੋਚ ਸਃ
ਕੁੰਡਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਥਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
ਕੁਣ੍ਡਕਾਕਾਸ਼ਸ਼ੋਕਾਨ੍ਤੇ ਖਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਚਕਾਰ ਸਃ । ਚਤੁਸ਼੍ਸ਼ਾਲਂ ਮਹਾਸ਼ਾਲਂ ਤਦਾਕਾਸ਼ਪਰੋ ऽਭਵਤ੍
ਟੱਬ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਲੂਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਜਹਾਰਾਸ਼ੁ ਕਾਲਃ ਕਵਲਿਤਪ੍ਰਜਃ । ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਣਂ ਯਥਾ ਵਾਤਸ੍ ਸ ਤਚ੍ਛੋਕਪਰੋ ऽਭਵਤ੍
ਉਹ ਘਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਚਤੁਸ਼੍ਸ਼ਾਲਖਸ਼ੋਕਾਨ੍ਤੇ ਖਰਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਚਕਾਰ ਹ । ਕੁਸੂਲਮ੍ ਅਮ੍ਬੁਦਾਕਾਰਂ ਤਦਾਕਾਸ਼ਪਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਚਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਲੂਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਕੋਠਾ ਬਣਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਕੋਠੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ।
ਤਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਜਹਾਰਾਸ਼ੁ ਕਾਲੋ ਵਾਤ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦਮ੍ । ਕੁਸੂਲਾਕਾਸ਼ਸ਼ੋਕੇਨ ਤੇਨਾਸੌ ਪਰ੍ਯਤਪ੍ਯਤ
ਉਹ ਕੋਠਾ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਲਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਠੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕੀਤਾ।
ਏਵਂ ਗृਹਚਤੁਸ਼੍ਸ਼ਾਲਕੁਮ੍ਭਕੁਣ੍ਡਕੁਸੂਲਕੈਃ । ਤਸ੍ਯਾਪਰ੍ਯਵਸਾਨਾਤ੍ਮਾ ਕਾਲੋ ऽਯਮ੍ ਅਤਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘਰ, ਚੌਕ, ਮਟਕੇ, ਹੌਦ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਵੇ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸ ਸ਼ਠਧੀਰ੍ ਗਗਨਂ ਗੁਹਾਯਾਂ ਗृਹ੍ਣਨ੍ ਗृਹੇ ਨ ਗਗਨੇਨ ਕਿਲਾਤ੍ਮਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ । ਦੁਃਖਾਨ੍ਤਰਂ ਘਨਤਰਂ ਘਨਦੁਃਖਜਾਲਾਦ੍ ਆਯਾਤਿ ਯਾਤਿ ਚ ਗਤੇਰ੍ ਗਤਿਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਮੂਢਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਚਲਾਕ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਘਰ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ, ਉਹ ਇਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਜਣ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯਾਨਰਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕਿਂ ਮਾਯਾਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਭੋ । ਕਥਿਤੋ ऽਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਵ੍ਯੋਮਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਝੂਠੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ 'ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ' ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ?
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਟਯਾਮਿ ਤੇ । ਮਿਥ੍ਯਾਪੁਰੁषਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਕਥਨਂ ਕਥਯਾਧੁਨਾ
ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਝੂਠੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਮਾਯਾਯਨ੍ਤ੍ਰਮਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਏਨਂ ਤਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਮ੍ਬਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮਝ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਆਕਾਸ਼ਕੋਣੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਧੋ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਸਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਏ ਸਾਧੂ, ਜਿਸ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਅੰਤਹੀਨ, ਝੂਠਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਿਤਸੁਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਬ੍ਰਹ੍ਮਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ऽਥ ਸ਼ਬ੍ਦਖਾਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਵਾਨਿਲਾਤ੍
ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਖੋਹ ਤੋਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਕੰਪਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਵृਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤਸ੍ ਸ ਗਗਨੇ ਕਲ੍ਪਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਾਂ ਸ਼ਠਃ । ਅਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਾਭਿਮਾਨੇਨ ਤੇਨਾਸੌ ਯਤਤੇ ਤਤਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।