ਯਥਾ ਕਟਕਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਾਨਕੇ । ਨ ਨਾਮ ਕਟਕੇ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਾ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ 'ਕੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਕੜਾ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ 'ਜਗਤ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਨ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਕਾਰ੍ਥੋ ऽਸ੍ਤਿ ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤਾ
ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਕੜਾ' ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ।
ਅਸਤੈਵਾਸਤੀ ਤਾਪਨਦ੍ਯੇਵ ਲਹਰੀ ਚਲਾ । ਮਨਸੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਜਾਗਤੀ ਪ੍ਰਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਮਾਯਾ ਮੋਹੋ ਮਹਤ੍ ਤਮਃ । ਕਲ੍ਪਿਤਾਨੀਤਿ ਨਾਮਾਨਿ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਕਲਵੇਦਿਭਿਃ
ਅਗਿਆਨ, ਜਨਮ ਮਰਨ, ਬੰਧਨ, ਮਾਇਆ, ਭੁਲਾਵਾ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ ਰੂਪਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਤਤਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸੀਨ੍ਦੁਸਮਾਨਨ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਸਤ੍ਤਾਙ੍ਗ ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਬਦ੍ਧੋ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੰਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਯਾਵਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਾਵਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿ ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਨੇਦਂ ਨੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਲਾਪੈਰ੍ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਨਕੈਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਜਿਹੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਉਲਟ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਚ ਤਰ੍ਕਭਰਕ੍ਸ਼ੋਦੈਰ੍ ਨ ਤੀਰ੍ਥਨਿਯਮਾਦਿਭਿਃ । ਸਤੋ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤੇ ਵਿਚਾਰਕਾਃ
ਨਾ ਤਾਂ ਤਰਕ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਗਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਦੇ ਢੰਗ ਹਨ।
ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ
ਜੇ ਜਗਤ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੈष ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸਮੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣੂਦਰੇ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਨ ਉਭਰਦੀ ਹੈ—even ਜੇ atom ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਮृष੍ਟਮ੍ ਇਦਂ ਮਯਾ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਪੋਧ੍ਯਾਨਜਪੈਰ੍ ਇਤਿ ਕਾਞ੍ਚਿਕਤृਪ੍ਤਿਵਤ੍
ਇਸ ਲਈ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਇਨਾ ਚਮਕਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਿ ਨਾਮ ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਪਰਮਾਣੂਦਰੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇਕਰ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਹੈ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ atom ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਾਮ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਅਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਨਦੀਸ਼ਾਦਿ ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ ਦੁਃਖਂ ਜਰਾ ਮਰਣਜਨ੍ਮਨੀ । ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚਲਾਚਲਾਃ
ਫਿਰ ਉਥੇ ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਜਿਹੜੇ ਮੋਟੇ-ਪਤਲੇ, ਚਲਦੇ-ਅਚਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਭਰਦੇ ਹਨ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਮਯਾ ਨਾਤ੍ਰਾਹਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵਾਕ੍ਸ਼ਯਂ ਬੀਜਂ ਸਮਾਧੌ ਸਂਸृਤਿਸ੍ਮृਤੇਃ
ਇਹ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਮੈਂ ਸਾਫ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ। ਪਰ ਇਹੀ ਅਟੱਲ ਬੀਜ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਿਨਾ । ਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ਯਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਂ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਟੱਲ ਸੁੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨੇ ਹਿ ਸਮਾਧੀਨਾਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਨ੍ਤ ਇਵਾਖਿਲਮ੍ । ਜਗਦ੍ਦੁਃਖਮ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਟੁੱਟ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਹੇ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਨਾਮ ਸਮਾਧਿਭਿਃ । ਭੂਯੋ ऽਨਰ੍ਥਨਿਪਾਤੇ ਹਿ ਕ੍ਸ਼ਣਸਾਮ੍ਯੇ ऽਪਿ ਕਿਂ ਸੁਖਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਲੀਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯਦਿ ਵਾਪਿ ਸਮਾਧਾਨੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਸੁषੁਪ੍ਤਾਭਂ ਤਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਨਾਮਲਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸੁੱਤ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸਤਿ ਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਚ ਤਨ੍ ਨਾਮ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕਿਲਾਯਾਤਿ ਚਿਤ੍ਤਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾਥ ਯਦਿ ਪਾषਾਣਰੂਪਤਾਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਬਲਾਤ੍ । ਕਿਲਾਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਦਨ੍ਤੇ ऽਪਿ ਭੂਯੋ ऽਸ੍ਯੋਦੇਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਜਬਰ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚ ਪਾषਾਣਤਾਤੁਲ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਯਃ । ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਅਚਿੰਤ ਸਮਾਧੀਆਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨ ਚ ਪਾषਾਣਤਾਤੁਲ੍ਯਾ ਰੂਢਿਂ ਯਾਤਾਸ੍ ਸਮਾਧਯਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਜਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਜੋ ਸਮਾਧੀਆਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਪਕਵਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦੀਦਂ ਸਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਨ੍ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਕਦਾਚਨ । ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਤਪੋਜਪਧ੍ਯਾਨੈਰ੍ ਦृਢਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਕਲ੍ਪਨਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸਨੂੰ ਤਪ, ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾ ਸਕਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
ਆਲੀਨਵਲ੍ਲਰੀਰੂਪਂ ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟਰੇ । ਆਸ੍ਤੇ ਕਮਲਿਨੀਬੀਜਂ ਤਥਾ ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਦृਸ਼੍ਯਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੰਦ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਬੀਜ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਸਃ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਯਥਾ ਤੈਲਂ ਤਿਲਾਦਿषੁ । ਕੁਸੁਮੇषੁ ਯਥਾਮੋਦਸ੍ ਤਥਾ ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਦृਸ਼੍ਯਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਰ੍ਪੂਰਾਦੇਸ੍ ਸੁਗਨ੍ਧਤਾ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚਿਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ ਉਦਰੇ ਜਗਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚਾਤ੍ਰ ਤਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਰਾਜ੍ਯਧੀਃ । ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤ੍ਯੈਵ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧृਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਭੂਃ
ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਥਃ ਪਿਸ਼ਾਚੋ ਬਾਲਕਂ ਯਥਾ । ਵਿਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਏषਾਨ੍ਤਰ੍ ਦ੍ਰष੍ਟਾਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਰੂਪਿਕਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪਿਸਾਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।