ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਯੋ ਜਗਤਿ ਸ ਏਵ ਕਿਲ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਾ ਨਰਕਂ ਚ ਵਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਤੇ ਸ੍ਵਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਸਂਸृਤਾਵ੍ ਏਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਯੋ ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਤਪੱਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ ਛृਣੁ ਰਾਘਵ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਤੇ ਯਥੇਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਇਸ ਮੌਜ਼ੂ ਦੇ ਲਈ, ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣ ਲੈ, ਰਾਘਵ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤ ਇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੀ, ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਗਮ੍ਭੀਰਂ ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਤਮਸ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਨਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਉਹ ਅਣਜਾਣ, ਅਣਦਿੱਖੀ, ਜੋ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਵੇ।
ऋਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਬੁਧੈਃ । ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਯਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਸਚ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਹਕੀਕਤ—ਇਹ ਨਾਮ ਵਿੱਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹਾਰ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।
ਸ ਤਥਾਭੂਤ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯ ਇਵੋਲ੍ਲਸਨ੍ । ਜੀਵਤਾਮ੍ ਉਪਯਾਤੀਵ ਭਾਵਿਨਾਮਕਦਰ੍ਥਨਾਮ੍
ਉਹ ਆਤਮਾ, ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਕੁਲਤਾਂ ਗਤਃ । ਮਨੋ ਭਵਤਿ ਮੌਨਾਤ੍ਮਾ ਮਨਨਾਨ੍ ਮਨ੍ਥਰੀਭਵਤ੍
ਫਿਰ, 'ਜੀਵ' ਕਹਿਣ ਦੀ ਭੁਲਭੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੁੱਪ ਆਤਮਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਮਹਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸੁਸ੍ਥਿਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਾਕਾਰਸ੍ ਤਰਙ੍ਗ ਇਵ ਵਾਰਿਧੇਃ
ਸੁਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਥਿਰ ਤੋਂ ਅਸਥਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ । ਤੇਨੇਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵਿਤਤੇਵ ਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਟਕਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਾਨਕੇ । ਨ ਨਾਮ ਕਟਕੇ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਾ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ 'ਕੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਕੜਾ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ 'ਜਗਤ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਨ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਕਾਰ੍ਥੋ ऽਸ੍ਤਿ ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤਾ
ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਕੜਾ' ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ।
ਅਸਤੈਵਾਸਤੀ ਤਾਪਨਦ੍ਯੇਵ ਲਹਰੀ ਚਲਾ । ਮਨਸੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਜਾਗਤੀ ਪ੍ਰਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਮਾਯਾ ਮੋਹੋ ਮਹਤ੍ ਤਮਃ । ਕਲ੍ਪਿਤਾਨੀਤਿ ਨਾਮਾਨਿ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਕਲਵੇਦਿਭਿਃ
ਅਗਿਆਨ, ਜਨਮ ਮਰਨ, ਬੰਧਨ, ਮਾਇਆ, ਭੁਲਾਵਾ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ ਰੂਪਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਤਤਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸੀਨ੍ਦੁਸਮਾਨਨ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਸਤ੍ਤਾਙ੍ਗ ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਬਦ੍ਧੋ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੰਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਯਾਵਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਾਵਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿ ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਨੇਦਂ ਨੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਲਾਪੈਰ੍ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਨਕੈਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਜਿਹੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਉਲਟ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਚ ਤਰ੍ਕਭਰਕ੍ਸ਼ੋਦੈਰ੍ ਨ ਤੀਰ੍ਥਨਿਯਮਾਦਿਭਿਃ । ਸਤੋ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤੇ ਵਿਚਾਰਕਾਃ
ਨਾ ਤਾਂ ਤਰਕ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਗਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਦੇ ਢੰਗ ਹਨ।
ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ
ਜੇ ਜਗਤ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।
ਅਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੈष ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸਮੁਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣੂਦਰੇ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਨ ਉਭਰਦੀ ਹੈ—even ਜੇ atom ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਮृष੍ਟਮ੍ ਇਦਂ ਮਯਾ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਪੋਧ੍ਯਾਨਜਪੈਰ੍ ਇਤਿ ਕਾਞ੍ਚਿਕਤृਪ੍ਤਿਵਤ੍
ਇਸ ਲਈ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਇਨਾ ਚਮਕਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਿ ਨਾਮ ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਪਰਮਾਣੂਦਰੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇਕਰ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਹੈ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ atom ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਾਮ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਅਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਨਦੀਸ਼ਾਦਿ ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ ਦੁਃਖਂ ਜਰਾ ਮਰਣਜਨ੍ਮਨੀ । ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਚਲਾਚਲਾਃ
ਫਿਰ ਉਥੇ ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਜਿਹੜੇ ਮੋਟੇ-ਪਤਲੇ, ਚਲਦੇ-ਅਚਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਭਰਦੇ ਹਨ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਮਯਾ ਨਾਤ੍ਰਾਹਮ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਃ । ਏਤਦ੍ ਏਵਾਕ੍ਸ਼ਯਂ ਬੀਜਂ ਸਮਾਧੌ ਸਂਸृਤਿਸ੍ਮृਤੇਃ
ਇਹ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਮੈਂ ਸਾਫ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ। ਪਰ ਇਹੀ ਅਟੱਲ ਬੀਜ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸਮਾਧਿਨਾ । ਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ਯਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੁਰ੍ਯਂ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਟੱਲ ਸੁੱਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨੇ ਹਿ ਸਮਾਧੀਨਾਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਨ੍ਤ ਇਵਾਖਿਲਮ੍ । ਜਗਦ੍ਦੁਃਖਮ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਟੁੱਟ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਹੇ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਨਾਮ ਸਮਾਧਿਭਿਃ । ਭੂਯੋ ऽਨਰ੍ਥਨਿਪਾਤੇ ਹਿ ਕ੍ਸ਼ਣਸਾਮ੍ਯੇ ऽਪਿ ਕਿਂ ਸੁਖਮ੍
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਲਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਲੀਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯਦਿ ਵਾਪਿ ਸਮਾਧਾਨੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਸੁषੁਪ੍ਤਾਭਂ ਤਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਨਾਮਲਂ ਪਦਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸੁੱਤ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹਾਲਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।