ਸਦਾਚਾਰਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਯੈष ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਤਥੋਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਅਯਂ ਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਮੋ ऽਧੁਨਾ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਇਦਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮ੍ ਆਯੁष੍ਯਂ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਫਲਪ੍ਰਦਮ੍ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਦ੍ ਆਪ੍ਤਾਤ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਚ੍ ਛ੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਕਿਲ ਧੀਮਤਾ
ਇਹ ਚਰਚਿਤ, ਜੀਵਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਕੜੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਾਦ੍ ਬਲਾਦ੍ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਸਤ੍ਪਦਮ੍ । ਯਥਾ ਕਤਕਸਂਸ਼੍ਲੇषਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਮ੍ ਅਵਸ਼ਂ ਪਯਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਆਪ ਹੀ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਹਿ ਮਨੋ ਮੁਨੇ ਵਿਵਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਯਾਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਵਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਂ ਤਦਵਬੋਧਦਸ਼ਾਂ ਨ ਜਹਾਤਿ ਹਿ
ਹੇ ਮুনি, ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਸ਼ ਦੇ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਟੱਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਮਝ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ।
ਵਾਗ੍ਭਾਭਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਯੋ ਯਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ ਵੇਤ੍ਤੁ ਤਤ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣੇ।
ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਮ੍ਬਰੇ ਸਤਿ । ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਕਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼ੀਤਿ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਰ੍ ਨਿਰਾਕृਤਃ
ਇਸ ਤਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, 'ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?'—ਇਹ ਜਹਾਜ਼ੀ ਪੁੱਛ ਗੱਲਾਂ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਹਂ ਤਾਵਦ੍ ਯਥਾਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਯਥਾਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਚ੍ਮੀਦਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਬੁਧਾਃ
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਨ੍ਨਭੋ ਦੇਹਵਿਨ੍ਮਯਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਸਾਰਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾ ਇਹੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਕੱਠੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਵ੍ਯਵਹਾਰੋਕ੍ਤਿਮਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ ਅਨੁ । ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਮਯੇਦਂ ਪਰਿਕਥ੍ਯਤੇ
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਬਨ੍ਧੋ ऽਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਸਦ੍ਭਾਵੋ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵੇ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਯਥੇਦਂ ਤਚ੍ ਛृਣੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਯੋ ਜਗਤਿ ਸ ਏਵ ਕਿਲ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਾ ਨਰਕਂ ਚ ਵਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਤੇ ਸ੍ਵਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਸਂਸृਤਾਵ੍ ਏਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਯੋ ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਤਪੱਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ ਛृਣੁ ਰਾਘਵ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਤੇ ਯਥੇਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਇਸ ਮੌਜ਼ੂ ਦੇ ਲਈ, ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣ ਲੈ, ਰਾਘਵ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤ ਇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੀ, ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਗਮ੍ਭੀਰਂ ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਤਮਸ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਨਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਉਹ ਅਣਜਾਣ, ਅਣਦਿੱਖੀ, ਜੋ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਵੇ।
ऋਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਬੁਧੈਃ । ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਯਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਸਚ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਹਕੀਕਤ—ਇਹ ਨਾਮ ਵਿੱਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹਾਰ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।
ਸ ਤਥਾਭੂਤ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯ ਇਵੋਲ੍ਲਸਨ੍ । ਜੀਵਤਾਮ੍ ਉਪਯਾਤੀਵ ਭਾਵਿਨਾਮਕਦਰ੍ਥਨਾਮ੍
ਉਹ ਆਤਮਾ, ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਕੁਲਤਾਂ ਗਤਃ । ਮਨੋ ਭਵਤਿ ਮੌਨਾਤ੍ਮਾ ਮਨਨਾਨ੍ ਮਨ੍ਥਰੀਭਵਤ੍
ਫਿਰ, 'ਜੀਵ' ਕਹਿਣ ਦੀ ਭੁਲਭੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੁੱਪ ਆਤਮਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਮਹਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸੁਸ੍ਥਿਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਾਕਾਰਸ੍ ਤਰਙ੍ਗ ਇਵ ਵਾਰਿਧੇਃ
ਸੁਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਥਿਰ ਤੋਂ ਅਸਥਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ । ਤੇਨੇਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵਿਤਤੇਵ ਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਟਕਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਕਾਨਕੇ । ਨ ਨਾਮ ਕਟਕੇ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਾ ਪਰੇ
ਜਿਵੇਂ 'ਕੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਕੜਾ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ 'ਜਗਤ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਏਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਾਤ੍ਮ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਨ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਕਾਰ੍ਥੋ ऽਸ੍ਤਿ ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤਾ
ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਕੜਾ' ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ।
ਅਸਤੈਵਾਸਤੀ ਤਾਪਨਦ੍ਯੇਵ ਲਹਰੀ ਚਲਾ । ਮਨਸੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਜਾਗਤੀ ਪ੍ਰਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਮਾਯਾ ਮੋਹੋ ਮਹਤ੍ ਤਮਃ । ਕਲ੍ਪਿਤਾਨੀਤਿ ਨਾਮਾਨਿ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਕਲਵੇਦਿਭਿਃ
ਅਗਿਆਨ, ਜਨਮ ਮਰਨ, ਬੰਧਨ, ਮਾਇਆ, ਭੁਲਾਵਾ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ ਰੂਪਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਤਤਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸੀਨ੍ਦੁਸਮਾਨਨ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਸਤ੍ਤਾਙ੍ਗ ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧੀਯਤੇ । ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਬਦ੍ਧੋ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵਾਦ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੰਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਯਾਵਦ੍ ਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਾਵਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿ ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਨੇਦਂ ਨੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਵ੍ਯਰ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਲਾਪੈਰ੍ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਜਨਕੈਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਜਿਹੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਉਲਟ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਚ ਤਰ੍ਕਭਰਕ੍ਸ਼ੋਦੈਰ੍ ਨ ਤੀਰ੍ਥਨਿਯਮਾਦਿਭਿਃ । ਸਤੋ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਤੇ ਵਿਚਾਰਕਾਃ
ਨਾ ਤਾਂ ਤਰਕ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਗਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਦੇ ਢੰਗ ਹਨ।
ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ
ਜੇ ਜਗਤ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।