ਵਿਚਾਰਯਾਚਾਰ੍ਯਪਰਮ੍ਪਰਾਣਾਂ ਮਤੇਨ ਸਤ੍ਯੇਨ ਸਿਤੇਨ ਤਾਵਤ੍ । ਯਾਵਦ੍ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧਾਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਰੂਪਾਂ ਪਰਤਾਮ੍ ਉਪੈषਿ
ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤੂੰ ਖੁਦ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕ ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਆਰ੍ਯਸਙ੍ਗਮਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਨਯੇਦ੍ ਬਲਾਤ੍ । ਤਤੋ ਮਹਾਪੁਰੁषਤਾ ਮਹਾਪੁਰੁषਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ
ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਬਲਪੂਰਕ ਬੁਧੀ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਯੋ ਯੇਨ ਗੁਣੇਨੇਹ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਵਿਰਾਜਤੇ । ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ੇਤ ਤਂ ਤਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਹੀ ਗੁਣ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁਧੀ ਵਧੇ।
ਮਹਾਪੁਰੁषਤਾ ਤ੍ਵ੍ ਏषਾ ਸ਼ਮਾਦਿਗੁਣਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਨਾ ਰਾਮ ਸਿਦ੍ਧਿਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਛਮਾਦਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸ਼੍ਲਾਘਨੀਯਾਃ ਫਲੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਵृष੍ਟੇਰ੍ ਇਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਾਃ
ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫਲ ਕਰਕੇ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਮਾਦਿਭ੍ਯੋ ਗੁਣੇਭ੍ਯਸ਼੍ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਅਨ੍ਨਾਤ੍ਮਕੇਭ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞੇਭ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਲਿਵृष੍ਟਿਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਤਮਾ
ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਾਣਨ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਧਾਨ ਦੀ ਫਸਲ ਉੱਗਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣਾਸ਼੍ ਸ਼ਮਾਦਯੋ ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਛਮਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ ਤਥਾ ਜ੍ਞਤਾ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਵਰ੍ਧੇਤੇ ਏਤੇ ऽਬ੍ਦਸਰਸੀ ਯਥਾ
ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਾਚਾਰਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਤ੍ਪੁਰੁषਕ੍ਰਮਃ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਗਤੌ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਜ੍ਞਾਨਸਤ੍ਪੁਰੁषਕ੍ਰਮੌ । ਏਕੋ ऽਪਿ ਨੈਤਯੋਸ੍ ਤਾਵਤ੍ ਪੁਰੁषਸ੍ਯੇਹ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਜਾਣਨ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਾਣਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਯਥਾ ਕਲਮਰਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਾ ਗੀਤ੍ਯਾ ਵਿਤਤਤਾਰਯਾ । ਖਗੋਤ੍ਸਾਦੇਨ ਸਹਿਤੋ ਗੀਤਾਨਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਜ੍ਞਾਨਸਤ੍ਪੁਰੁषੇਹਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਕਰ੍ਤ੍ਰਾ ਕਰ੍ਤृਰੂਪਿਣਾ । ਤਥਾ ਪੁਂਸਾ ਨਿਰਿਚ੍ਛੇਨ ਸਮਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਪਦਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਣਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਦਾਚਾਰਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਯੈष ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਤਥੋਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਅਯਂ ਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਮੋ ऽਧੁਨਾ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਇਦਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮ੍ ਆਯੁष੍ਯਂ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਫਲਪ੍ਰਦਮ੍ । ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਦ੍ ਆਪ੍ਤਾਤ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਚ੍ ਛ੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਕਿਲ ਧੀਮਤਾ
ਇਹ ਚਰਚਿਤ, ਜੀਵਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਕੜੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਾਦ੍ ਬਲਾਦ੍ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਸਤ੍ਪਦਮ੍ । ਯਥਾ ਕਤਕਸਂਸ਼੍ਲੇषਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਮ੍ ਅਵਸ਼ਂ ਪਯਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਆਪ ਹੀ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਤਵੇਦ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਹਿ ਮਨੋ ਮੁਨੇ ਵਿਵਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਯਾਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਯਦ੍ ਅਵਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਂ ਤਦਵਬੋਧਦਸ਼ਾਂ ਨ ਜਹਾਤਿ ਹਿ
ਹੇ ਮুনি, ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਸ਼ ਦੇ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਟੱਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਮਝ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ।
ਵਾਗ੍ਭਾਭਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭਾਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੈਰ੍ ਯੋ ਯਦ੍ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ ਵੇਤ੍ਤੁ ਤਤ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣੇ।
ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਗੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਮ੍ਬਰੇ ਸਤਿ । ਕਿਮ੍ ਇਦਂ ਕਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼ੀਤਿ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਰ੍ ਨਿਰਾਕृਤਃ
ਇਸ ਤਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, 'ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?'—ਇਹ ਜਹਾਜ਼ੀ ਪੁੱਛ ਗੱਲਾਂ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਹਂ ਤਾਵਦ੍ ਯਥਾਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਯਥਾਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਚ੍ਮੀਦਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਬੁਧਾਃ
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਚ੍ ਚਿਨ੍ਨਭੋ ਦੇਹਵਿਨ੍ਮਯਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਸਾਰਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾ ਇਹੈਵਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਕੱਠੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਵ੍ਯਵਹਾਰੋਕ੍ਤਿਮਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ ਅਨੁ । ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਮਯੇਦਂ ਪਰਿਕਥ੍ਯਤੇ
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਬਨ੍ਧੋ ऽਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਸਦ੍ਭਾਵੋ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵੇ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਯਥੇਦਂ ਤਚ੍ ਛृਣੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਯੋ ਜਗਤਿ ਸ ਏਵ ਕਿਲ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਾ ਨਰਕਂ ਚ ਵਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਤੇ ਸ੍ਵਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਸਂਸृਤਾਵ੍ ਏਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਯੋ ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਤਪੱਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ ਛृਣੁ ਰਾਘਵ । ਤਤਃ ਪ੍ਰਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਤੇ ਯਥੇਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਇਸ ਮੌਜ਼ੂ ਦੇ ਲਈ, ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣ ਲੈ, ਰਾਘਵ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤ ਇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੀ, ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਗਮ੍ਭੀਰਂ ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਤਮਸ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਨਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ, ਉਹ ਅਣਜਾਣ, ਅਣਦਿੱਖੀ, ਜੋ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਵੇ।
ऋਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਬੁਧੈਃ । ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਯਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਸਚ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਹਕੀਕਤ—ਇਹ ਨਾਮ ਵਿੱਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹਾਰ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।
ਸ ਤਥਾਭੂਤ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਯ ਇਵੋਲ੍ਲਸਨ੍ । ਜੀਵਤਾਮ੍ ਉਪਯਾਤੀਵ ਭਾਵਿਨਾਮਕਦਰ੍ਥਨਾਮ੍
ਉਹ ਆਤਮਾ, ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਸ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਕਲਨਾਕੁਲਤਾਂ ਗਤਃ । ਮਨੋ ਭਵਤਿ ਮੌਨਾਤ੍ਮਾ ਮਨਨਾਨ੍ ਮਨ੍ਥਰੀਭਵਤ੍
ਫਿਰ, 'ਜੀਵ' ਕਹਿਣ ਦੀ ਭੁਲਭੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੁੱਪ ਆਤਮਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਮਹਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸੁਸ੍ਥਿਰਾਦ੍ ਅਸ੍ਥਿਰਾਕਾਰਸ੍ ਤਰਙ੍ਗ ਇਵ ਵਾਰਿਧੇਃ
ਸੁਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਥਿਰ ਤੋਂ ਅਸਥਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵੈਰਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ । ਤੇਨੇਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਵਿਤਤੇਵ ਵਿਤਨ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।