ਸਰ੍ਗ ਏਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਗਦृਕ੍ । ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤੋ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਹੀ ਵਾਕ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅਰਥ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਧੀਃ ਕੁਤਃ । ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਧੀਃ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਜਦੋਂ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਭਾਵਨੋਦਯੇ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਸਿਦ੍ਧਾਵ੍ ਉਭਯੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵੇਦਨੇ । ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਮ੍ ਅਜਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤੋ ਵਾਗ੍ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਜਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਵੇਦਨੌਘਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਚ੍ਛਰੂਪਮ੍ । ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਜਗਤ੍ ਖਰੂਪਂ ਪਾषਾਣਰੂਪਂ ਚ ਪਰਂ ਜ੍ਞਰੂਪਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚੈਤਨ੍ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍ । ਤਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਯਤ੍ਰ ਕਾਰਣਤਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਨ੍ ਨ ਕਾਰਣਮ੍ ਏਵਾਦੌ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੋਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਦਾਚਨ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਂ ਜਗਤ੍
ਇਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਾਰਣਵਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਯਨ੍ ਨ ਜਾਯਤ ਏਵੇਹ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਦृਸ਼ਤਾ ਕੁਤਃ
ਫਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਥੇ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਬੀਜਮ੍ ਏਵ ਨ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਦ ਜਾਯਤੇ । ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਖ੍ਯਂ ਚ ਯਨ੍ ਨ ਤਸ੍ਯੇਹ ਬੀਜਤਾ
ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਹੇਤੁਮਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਮੋਪਮਾਃ । ਅਕਰ੍ਤृ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿषਯਃ ਪ੍ਰਮਾਕਾਰਣਯੋਃ ਕਥਮ੍
ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਲਨਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤੁਲਨਾ ਜਾਂ ਕਾਰਣ-ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਕਰਣੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਤਾ ਸ਼ਿਵੇ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਕਾਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ 'ਜਗਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਧਾਰਯਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਵਿषਯਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਆਚਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਤ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਕੀਕਤ, ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਕੁਝ 'ਜਗਤ' ਵਜੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਜਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਦ੍ ਏਕਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਗੀਯਤੇ । ਤੇਨੈਵਾਜਂ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਵਪੁਃ
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਹੋਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਰਾਹੀਂ, ਜਗਤ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਸ੍ਵ ਏਵ ਯੋ ਭਾਵਸ਼੍ ਚੇਤਸਃ ਪृਥਿਵੀਪਤੇ । ਸ ਏਵ ਨਾਸ਼ਃ ਕਥਿਤਸ਼੍ ਚਾਨੁਭੂਤਸ਼੍ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਿਟ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਖੁਦ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਸ਼ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਨृਪ । ਕ੍ਸ਼ਣਨਾਸ਼ਾਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮਨ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਮਿਟ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂ ਹੀ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੋਦਯਂ ਵਿਨਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਸਦਾਤ੍ਮਕਃ
ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਨਾਮ੍ਨੈਵਾਙ੍ਗੀਕृਤਾਭਾਵਂ ਯਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਾਮਰਸੇਕ੍ਸ਼ਣ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਅਵਿਦਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਸ੍ਤਾਵ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਯੋ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭृਸ਼ਂ ਗਿਰਾ । ਕਥਂ ਸ ਵਿਪ੍ਰੋ ਭਵਤਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹੇ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹਾਂ,' ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਵਿਵृਤ੍ਤਧਾਤੁਰ੍ ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਰੌਤਿ ਯਃ । ਮृਤਮ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ,' ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ; ਉਸ ਦਾ ਜੀਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਾਕृਤਿ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਲਾਤਚਕ੍ਰਵਤ੍ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਬਾਲਵੇਤਾਲਕਾਦਿਵਤ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ ਦੀਏ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦ, ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਅਜੀਬ ਰੂਪ—
ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਲ ਨਾਮ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਭ੍ਰਮਭਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏਵਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ, ਜੋ ਭੁਲਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਟਕਣ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਂ ਨਿਰਾਕਾਰਂ ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ
ਮਨ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਸੋਚ ਲਈ ਹੋਵੇ।
ਏਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਵੈਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਨਾਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸ ਏਵ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੀ 'ਮਨ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਦੇਵ ਕਥਂ ਚੈਤਦ੍ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਭਗਵਨ੍ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ।
ਯਦ੍ ਅਸਂਵੇਦਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਰਾਜਸਤ੍ਤਮ । ਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਸ੍ਯ ਕੁਮ੍ਭਾਦੇਸ੍ ਤਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਣਜਾਣਤਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਵੇਦਨਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਂਵੇਦਨਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣੀ ਹੈ; ਗਿਆਨਤਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਲਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਧਾਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ ਸਾਧੋ ਮਰੁਮਰੀਚਿषੁ । ਨੈਤਜ੍ ਜਲਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ
ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁੱਲਾਂ ਵਿਚਾਰ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ', ਤਾਂ ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਆਪੇ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੌਢਂ ਯਦ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਲਂ ਹृਦਿ । ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤਤ੍ ਸਮੂਲਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਦਿਲ ਵਿੱਚ 'ਇਹ ਮਨ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮਨ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ', ਤਾਂ ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਜੜ ਤੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਭੁਜਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਮਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਨ ਸਰ੍ਪੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ਧृਦਿ ਰੂਢਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲ-ਭੁੱਲਾਂ ਵਿਚਾਰ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਇਹ ਸੱਪ ਨਹੀਂ' ਵਾਲੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਦਿਲੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।