ਪਦਾਰ੍ਥਾਭਾਵਸਂਸਿਦ੍ਧੌ ਵੇਦਨਂ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਕਾਰਣਾਭਾਵਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ਯ ਨੋਦਯਃ
ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਰਣ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਨੁਦਯਤਸ੍ ਸਂਸਾਰਃ ਕਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਃ । ਸਂਸਾਰਾਭਾਵਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ? ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਚਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਚ੍ ਚੇਦਂ ਭਾਸਤੇ ਤਤ੍ ਸਤ੍ ਪਰਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਰਂ ਪਰੇ ਪਰਾਪੂਰ੍ਣਂ ਸਮਮ੍ ਏਵ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰਮ, ਸਰਵੋਚ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਇਕਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਨਿਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੈਲੋਤ੍ਕੀਰ੍ਣਮ੍ ਇਵਾਚਲਮ੍ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਸ਼੍ਮਿਮਯਾਕਾਰਮ੍ ਇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪੱਥਰ ਵਿਚੋਂ ਉਕੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੁਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕੇ ਨष੍ਟੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਸ੍ਯ ਯਤ੍ । ਰੂਪਂ ਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਗਤਃ ਖਾਦ੍ ਅਚ੍ਛਂ ਸਦਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ — ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝੋ — ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਛਾਯਾਪੁਰੁषਵਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਮਨਨਂ ਜਗਤ੍ । ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਛਾਂ-ਮਾਨਵ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਹਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾ ਨੀਰਸਾ ਗਤਭਾਵਨਾਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਵਤੋ ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਰੂਪ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਵਟ—all ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾਸ੍ਤਿ ਵਾਤੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾਸ੍ਤਿ ਖਮ੍ ਅਨੀਲਿਮ । ਯਥਾ ਹੇਮਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਜਗਤ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬਿਨਾ ਹਿਲਚਲ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਨੀਲਾਪਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਨੀਰਸਾ ਅਸਦਾਭਾਸਾ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰਿਣਃ । ਰੂਪਾਲੋਕਮਨਸ੍ਕਾਰਾਸ੍ ਸਨ੍ਤੀਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਿਣਃ
ਇਹ ਰੂਪ, ਚਾਨਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ, ਝੂਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹਨ।
ਊਰ੍ਮਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਯਾਦृਗ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਬਹੂਰ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਤਾਦृਗ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਿ ਸਰ੍ਗਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਕੇ ਵੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਸਰ੍ਗ ਏਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰ੍ਗਦृਕ੍ । ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤੋ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏष ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਹੀ ਵਾਕ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅਰਥ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਧੀਃ ਕੁਤਃ । ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਧੀਃ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਜਦੋਂ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਭਾਵਨੋਦਯੇ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਿਮ੍ ਅਪਿ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਸਿਦ੍ਧਾਵ੍ ਉਭਯੋਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵੇਦਨੇ । ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਮ੍ ਅਜਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਤਤੋ ਵਾਗ੍ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਜਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਵੇਦਨੌਘਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਦਮ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਚ੍ਛਰੂਪਮ੍ । ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਜਗਤ੍ ਖਰੂਪਂ ਪਾषਾਣਰੂਪਂ ਚ ਪਰਂ ਜ੍ਞਰੂਪਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚੈਤਨ੍ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍ । ਤਾਦृਸ਼ਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
ਯਤ੍ਰ ਕਾਰਣਤਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਨ੍ ਨ ਕਾਰਣਮ੍ ਏਵਾਦੌ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੋਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਦਾਚਨ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਜਂ ਜਗਤ੍
ਇਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਾਰਣਵਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਯਨ੍ ਨ ਜਾਯਤ ਏਵੇਹ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਦृਸ਼ਤਾ ਕੁਤਃ
ਫਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਥੇ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਬੀਜਮ੍ ਏਵ ਨ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਦ ਜਾਯਤੇ । ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਖ੍ਯਂ ਚ ਯਨ੍ ਨ ਤਸ੍ਯੇਹ ਬੀਜਤਾ
ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾ ਹੇਤੁਮਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਮੋਪਮਾਃ । ਅਕਰ੍ਤृ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿषਯਃ ਪ੍ਰਮਾਕਾਰਣਯੋਃ ਕਥਮ੍
ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਲਨਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਕਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤੁਲਨਾ ਜਾਂ ਕਾਰਣ-ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਕਰਣੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਤਾ ਸ਼ਿਵੇ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਕਾਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ 'ਜਗਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਧਾਰਯਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਵਿषਯਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਆਚਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਤ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਕੀਕਤ, ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਕੁਝ 'ਜਗਤ' ਵਜੋਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਜਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਯਦ੍ ਏਕਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਗੀਯਤੇ । ਤੇਨੈਵਾਜਂ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਂ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਵਪੁਃ
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਹੋਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਰਾਹੀਂ, ਜਗਤ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯ ਸ੍ਵ ਏਵ ਯੋ ਭਾਵਸ਼੍ ਚੇਤਸਃ ਪृਥਿਵੀਪਤੇ । ਸ ਏਵ ਨਾਸ਼ਃ ਕਥਿਤਸ਼੍ ਚਾਨੁਭੂਤਸ਼੍ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤੈਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਿਟ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਖੁਦ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਸ਼ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਨृਪ । ਕ੍ਸ਼ਣਨਾਸ਼ਾਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮਨ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਮਿਟ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂ ਹੀ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨੋਦਯਂ ਵਿਨਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਸਦਾਤ੍ਮਕਃ
ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ।
ਨਾਮ੍ਨੈਵਾਙ੍ਗੀਕृਤਾਭਾਵਂ ਯਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਾਮਰਸੇਕ੍ਸ਼ਣ
ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਅਵਿਦਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਹਸ੍ਤਾਵ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਯੋ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭृਸ਼ਂ ਗਿਰਾ । ਕਥਂ ਸ ਵਿਪ੍ਰੋ ਭਵਤਿ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹੇ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹਾਂ,' ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਵਿਵृਤ੍ਤਧਾਤੁਰ੍ ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਰੌਤਿ ਯਃ । ਮृਤਮ੍ ਏਵਾਙ੍ਗ ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜੀਵਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ,' ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ; ਉਸ ਦਾ ਜੀਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ।