ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਭਾਵਤਸ੍ ਸ੍ਵਤ੍ਵਭਾਵਯੋਃ । ਅਸਤ੍ਤਾ ਤੇਨ ਨ ਪਰੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਠੋਸ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਦਿ ਕਾਰਣਤਾਪਤ੍ਤਿਯੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨਿਙ੍ਗਨਮ੍ ਅਨਾਭਾਸਮ੍ ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਤੋ ਨ ਕਾਰਣਂ ਨੈਵ ਬੀਜਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਦਾਚਨ । ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਤੇਨ ਸਰ੍ਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨ ਚਾਨ੍ਯਥੋਪਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਾਦ੍ ऋਤੇ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਡਸ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੂੜ੍ਹੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਚ੍ ਚਿਦ੍ਘਨਮ੍ ਅਵੇਧਿਤਮ੍ । ਅਸਮ੍ਭਵਜ੍ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਸਰਞ੍ਜਨਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਇਕਤਾ ਹੈ; 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਵ੍ਯੋਮਪੁष੍ਪਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਪਦਾਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ।
ਵਸ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ੈਕਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਚਾਜਮ੍ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਉਪਲਮ੍ਭੇ ਧ੍ਰੁਵੋ ਨਾਸ਼ੋ ਜਨ੍ਮ ਨष੍ਟਸ੍ਯ ਚ ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਵਸਤੂ ਦਾ ਅੰਤ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਅਜਨਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਅਥ ਵੈਨਂ ਸਦਾ ਸਨ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨष੍ਟਂ ਚ ਵੇਤ੍ਸਿ ਵਾ । ਪਦਾਰ੍ਥੌਘਂ ਤਦ੍ ਏषੋ ऽਰ੍ਥ ਏਕਰੂਪੋ ऽਤ੍ਰ ਕਿਂ ਵ੍ਯਥਾ
ਜਾਂ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਇਕੋ ਹੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ?
ਉਪਲਮ੍ਭਸ੍ ਤੁ ਯਸ਼੍ ਚਾਯਂ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਸਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਚ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਹ ਜੋ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੇ ਅਸਲ ਦੀ ਅਜੀਬੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਅਸਲ ਦੀ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਹਰਾਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਕਤਾ — ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਅਤਃ ਪਦਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤਾਯਾ ਅਭਾਵੇ ਸਤਿ ਭੂਪਤੇ । ਅਸਮ੍ਭਵੇ ਭਾਵਨਸ੍ਯ ਨਾਹਨ੍ਤਾਭਾਵਨਾਸ੍ਤਿ ਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਸਮ੍ਭਵਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਇਤਿ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਹਂਰੂਪਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਤੋ ਭਵ ਵਿਨ੍ਨਭਃ
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ।
ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਪਰਨਭੋਮਯਃ । ਸਦੇਹੋ ਵਾ ਵਿਦੇਹੋ ਵਾ ਭਵ ਸ੍ਥਾਯੀ ਚਲੋ ऽਥ ਵਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਚੁੱਪ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਚਾਹੇ ਟਿਕਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚਲਦਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਰਹੋ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਵਿਦ੍ਦृष੍ਟੇਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਭਾਵਸਿਦ੍ਧਿਤਃ । ਭਾਵਨਾਭਾਵਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਅਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਵੇਦਾਰ੍ਥਭਾਵਨਾਦ੍ ਅਨੁਭੂਤਿਤਃ । ਚੇਤਿਤਾਰ੍ਥੈਕਸਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿ 'ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਤੇਨਾਸਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਆਦਿਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ਅਸ਼ੇषਮ੍ ਅਨੇਕਮ੍ ਏਕਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵਿਨਾਮਯਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਚਾਸ੍ਸ੍ਵ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈਂ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬੇਅੰਤ, ਅਨੇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੱਕ; ਖਾਲੀ, ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਝੂਠਾ ਨਾ ਸੱਚਾ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ; ਸਭ ਕੁਝ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵਜੂਦ ਵਾਲਾ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਮੇ ਬੋਧੋ ਯਥਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਟੋ ਭਵੇਤ੍ । ਤਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਬ੍ਰੂਹਿ ਬੁਦ੍ਧਂ ਨ ਨਿਪੁਣਂ ਮਯਾ
ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕਿ 'ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਕਿਵੇਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਤੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਗਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਜਰ੍षੇ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਯਚ੍ ਚੇਦਂ ਚਿਤ੍ਤਵਦ੍ ਭਾਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਿਧਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍
ਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਯਤ੍ਰ ਜਗਦ੍ ਏਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰਾਹਂ ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਲਨਾਕਲਨਾਃ ਕੁਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', ਜਾਂ 'ਉਹ' ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ?
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਜਗਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਕਿਞ੍ਚਨੋਦਿਤਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਦ੍ ਭਾਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵ੍ ਏਤਦ੍ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਜੂਦ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਸਮਝੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏਵੇਦਂ ਨੋਦਿਤਂ ਜਗਤ੍ । ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਦ੍ਬੋਧਾਯ ਮਯਾ ਕृਤਃ
ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲੈ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਉਪਾਦਾਨਾਤ੍ਮਕਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵਤਃ । ਅਕਾਰਣਂ ਚ ਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਅਸ਼ੇषਾਣਾਮ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਕਾਰਣ ਹੋਣੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਵਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮ ਜਗਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਯਦ੍ ਇਦਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਸਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯੋ ऽਨਾਕृਤਿਰ੍ ਦੇਵਃ ਕਰੋਤੀਦਮ੍ ਇਤਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ । ਭਾषਿਤਂ ਨੋਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਨ ਸਤ੍ਯੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਕੋਈ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਦੇਵਤਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯੋ ऽਪ੍ਰਤਿਘਃ ਖਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਕਾਰੋ ਯ ਈਸ਼੍ਵਰਃ । ਸ ਕਰੋਤਿ ਜਗਨ੍ਤੀਤਿ ਹਾਸਾਯੈਵ ਵਚੋ ऽਧਿਯਾਮ੍
ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ, ਰੁਕਾਵਟ-ਰਹਿਤ, ਖ਼-ਸਵਭਾਵ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਅਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਰਾਜਂਸ਼੍ ਚੇਤੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜਗਦ੍ ਏਵ ਨ ਸਤ੍ ਸਾਧੋ ਕੁਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਤਦ੍ਗਤਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਜਗਤ ਆਪ ਹੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸੋ ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਚੇਤੋ ਹਿ ਵਾਸਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾਸ੍ਯੇ ਤੁ ਸਤਿ ਵਾਸਨਾ । ਵਾਸ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਅਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿਤਾ ਕੁਤਃ
ਮਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਲਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਹੀ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਕਚਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਕृਤਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੇਨੈਵ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਮਕਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਇਆ।
ਜਗਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਵਾਸ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਏਵ ਨੋ । ਕਾਰਣਾਭਾਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤਾ ਕੁਤਃ
ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਨਾਮਕਮ੍ । ਸ੍ਫਾਰਂ ਵੇਦਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਨੋ ਜਗਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਦੁਨੀਆ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।
ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਈषਤ੍ ਕਚਕਚਾਯਤੇ । ਚਿਦਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਨਿਜਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਕृਤਮ੍
ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਦੁਨੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।