ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਦਸਦ੍ਵਸ੍ਤੁਰੂਪੇਣ ਨ ਵਾ ਰੂਪੇਣ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਏਵਂਰੂਪਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਛਿਵਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵਿषਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮृਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਜਗਦ੍ ਦੁਃਖਪ੍ਰਦਂ ਪਰਮ੍ । ਵਿषਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਮृਤਮ੍ ਅਪਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿषਰਸਾਯਤੇ
ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਏष ਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਤਤ੍ ਤਥੈਵਾਸ਼ੁ ਭਵਤਿ ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪਤਯਾ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਸਰਵਸੰਭਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਜ੍ਵਾਲਾਭ੍ਰਮਾਲਾ ਵਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਕਾਰਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਰੂਪੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਪਰਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਮਨ੍ਥਰਮ੍ । ਤਤ੍ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਕੇਵਲਂ ਪਰਮ੍ ਏਵੇਤ੍ਥਂ ਪਰਮਂ ਭਾਸਤੇ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਕੁਤੋ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਏਵੇਹ ਨੋਚਿਤਃ
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਸਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਤਤ੍ਰ ਕਿਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉੱਥੇ ਵੇਖਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾ ਸਤ੍ਤਾ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਜਗਦਹਮ੍ਭਾਵਂ ਵਿਨਾ ਨੇਸ਼ਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੋਈ ਅਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਕਾਰਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਤ੍ਥਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਅਜृਮ੍ਭਮਾਣਮ੍ ਏਵਾਹਂਜਗਤ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਯਨ੍ਮਯਾ ਏਵ ਤੇਨੈਵ ਮਿਥਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਸ਼ਯਮ੍ । ਚਮਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ ਭਾਵਾਃ ਪਞ੍ਚੇषੁ ਮਿਥੁਨੌਘਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਚੀਯਤੇ । ਨਾਨਾਤ੍ਮਨੇਵਾਨਾਨੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਵਤ੍
ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਣ-ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਉਦ੍ਧਰਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਚਕ੍ਰਿਰੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਪੂਰਨ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਕਚਤਿ ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਕਚਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਵ ਤਨ੍ ਨਾਮ ਕਚਿਤਂ ਸਰ੍ਗਵੇਦਨਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਣਨ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ।
ਅਹਂ ਚਿਤਾ ਚਿਦ੍ ਏਵਾਸੌ ਭਵਤੀਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਤਃ । ਅਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ਰੂਪਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਨੋਰੂਪਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਸਮ੍ਰਾਟ੍ਛਰੀਰਮ੍ ਆਭਾਸਿ ਭਵਤੀਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ
ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ-ਜਨਮਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਸਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਵਾ । ਭਾਵਨਾਦ੍ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਤੇ ਕਦੇ ਸਚਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਇਹ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸਰਰੂਪਤਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਕਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਥਿਤਂ ਨਿਜਚਮਤ੍ਕਰਣਾਵਲੋਕਰੂਪਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਰਹਿਤਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਜਗਤ-ਫੈਲਾਅ' ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਜਗਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ।
ਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯੋ ऽਰ੍ਥੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਾਹ੍ਯੋ ਨਾਪਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਵੇਦਨਾਮਾਤ੍ਰਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥਾਵਿਤ੍ ਸੋ ऽਰ੍ਥ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਹੀ ਖਾਲੀਪਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਸਤੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਸਲਿਲਸ੍ਯੇਵ ਵਿਦੋ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ । ਖਾਤ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਰਵਦਾਰ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਭਾਵਤਸ੍ ਸ੍ਵਤ੍ਵਭਾਵਯੋਃ । ਅਸਤ੍ਤਾ ਤੇਨ ਨ ਪਰੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਠੋਸ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਦਿ ਕਾਰਣਤਾਪਤ੍ਤਿਯੋਗ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨਿਙ੍ਗਨਮ੍ ਅਨਾਭਾਸਮ੍ ਅਪ੍ਰਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੇ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਤੋ ਨ ਕਾਰਣਂ ਨੈਵ ਬੀਜਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਦਾਚਨ । ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਤੇਨ ਸਰ੍ਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨ ਚਾਨ੍ਯਥੋਪਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਸ੍ਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਾਦ੍ ऋਤੇ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਡਸ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੂੜ੍ਹੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਚ੍ ਚਿਦ੍ਘਨਮ੍ ਅਵੇਧਿਤਮ੍ । ਅਸਮ੍ਭਵਜ੍ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਸਰਞ੍ਜਨਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਇਕਤਾ ਹੈ; 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਵ੍ਯੋਮਪੁष੍ਪਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਪਦਾਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ।
ਵਸ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ੈਕਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਚਾਜਮ੍ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਉਪਲਮ੍ਭੇ ਧ੍ਰੁਵੋ ਨਾਸ਼ੋ ਜਨ੍ਮ ਨष੍ਟਸ੍ਯ ਚ ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਵਸਤੂ ਦਾ ਅੰਤ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਅਜਨਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਅਥ ਵੈਨਂ ਸਦਾ ਸਨ੍ਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨष੍ਟਂ ਚ ਵੇਤ੍ਸਿ ਵਾ । ਪਦਾਰ੍ਥੌਘਂ ਤਦ੍ ਏषੋ ऽਰ੍ਥ ਏਕਰੂਪੋ ऽਤ੍ਰ ਕਿਂ ਵ੍ਯਥਾ
ਜਾਂ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਇਕੋ ਹੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ?
ਉਪਲਮ੍ਭਸ੍ ਤੁ ਯਸ਼੍ ਚਾਯਂ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਸਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਚ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਹ ਜੋ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੇ ਅਸਲ ਦੀ ਅਜੀਬੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਅਸਲ ਦੀ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਹਰਾਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਕਤਾ — ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਅਤਃ ਪਦਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤਾਯਾ ਅਭਾਵੇ ਸਤਿ ਭੂਪਤੇ । ਅਸਮ੍ਭਵੇ ਭਾਵਨਸ੍ਯ ਨਾਹਨ੍ਤਾਭਾਵਨਾਸ੍ਤਿ ਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।