ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨ ਬੀਜਂ ਨ ਚ ਕਾਰਣਮ੍
ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਰਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਹਿ
ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਗਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵੇ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਮੁਨੇ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਸਰ੍ਗਵੇਦਨਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਕਥਮ੍ ਏਤਦ੍ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ
ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਨਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।
ਚਿਤ੍ਸਾਰਂ ਤਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਤ੍ ਤਦ੍ਭਵਨਮ੍ ਅਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਤਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਵਿਦੁਃ
ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਕਚਨਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਚੇਤ੍ਯਦृਕ੍ । ਤਦ੍ ਅਹਂਵੇਦਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਰਾਡਾਤ੍ਮ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਮਝੋ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯ ਯਥਾ ਭੇਦੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਖਤ੍ਵੋਪਮਯੋਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਹਨ੍ਤ੍ਵਯੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਲੇ ऽਸ੍ਤਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਤੇ ਯਥੋਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿ ਸਕਾਰਣਮ੍ । ਪਰੇ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਜਲ ਵਿਚ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਨਾ ਥਾਂ, ਉਥੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਜਲਾਦੌ ਯਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿ ਤਤ੍ ਸਕਾਰਣਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਹ । ਪਰੇ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਨਾਕਾਰਣਮ੍ ਅਵੈਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਜਲ ਆਦਿ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।
ਇਦਾਨੀਂ ਭਵਤਾ ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਮਹੀਪਤੇ । ਇਦਂ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹੁਣ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝ ਲੈ ਲਈ ਹੈ: ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ—ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥਰਹਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰੇਣ ਵਾ
ਸੰਸਾਰ, 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ।
ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਦਸਦ੍ਵਸ੍ਤੁਰੂਪੇਣ ਨ ਵਾ ਰੂਪੇਣ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਏਵਂਰੂਪਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ ਛਿਵਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵਿषਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਮृਤਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਜਗਦ੍ ਦੁਃਖਪ੍ਰਦਂ ਪਰਮ੍ । ਵਿषਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਮृਤਮ੍ ਅਪਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿषਰਸਾਯਤੇ
ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਏष ਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਤਤ੍ ਤਥੈਵਾਸ਼ੁ ਭਵਤਿ ਤਾਦृਗ੍ਰੂਪਤਯਾ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਸਰਵਸੰਭਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਜ੍ਵਾਲਾਭ੍ਰਮਾਲਾ ਵਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਕਾਰਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਯਰੂਪੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਪਰਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਮਨ੍ਥਰਮ੍ । ਤਤ੍ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿ ਜਗਦਾਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਕੇਵਲਂ ਪਰਮ੍ ਏਵੇਤ੍ਥਂ ਪਰਮਂ ਭਾਸਤੇ ਸ਼ਿਵਮ੍ । ਕੁਤੋ ਜਗਦਹਨ੍ਤਾਦਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਏਵੇਹ ਨੋਚਿਤਃ
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ 'ਮੈਂ' ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਸਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਤਤ੍ਰ ਕਿਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉੱਥੇ ਵੇਖਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਵਿਨਾ ਸਤ੍ਤਾ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਜਗਦਹਮ੍ਭਾਵਂ ਵਿਨਾ ਨੇਸ਼ਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੋਈ ਅਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਕਾਰਣਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਤ੍ਥਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਅਜृਮ੍ਭਮਾਣਮ੍ ਏਵਾਹਂਜਗਤ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਯਨ੍ਮਯਾ ਏਵ ਤੇਨੈਵ ਮਿਥਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਸ਼ਯਮ੍ । ਚਮਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਮੀ ਭਾਵਾਃ ਪਞ੍ਚੇषੁ ਮਿਥੁਨੌਘਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਚੀਯਤੇ । ਨਾਨਾਤ੍ਮਨੇਵਾਨਾਨੈਵ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਵਤ੍
ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਣ-ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਉਦ੍ਧਰਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਚਕ੍ਰਿਰੇ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਏਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਪੂਰਨ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਕਚਤਿ ਯਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਅਕਚਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਵ ਤਨ੍ ਨਾਮ ਕਚਿਤਂ ਸਰ੍ਗਵੇਦਨਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਣਨ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ।
ਅਹਂ ਚਿਤਾ ਚਿਦ੍ ਏਵਾਸੌ ਭਵਤੀਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਤਃ । ਅਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤੋ ਰੂਪਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਨੋਰੂਪਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਸਮ੍ਰਾਟ੍ਛਰੀਰਮ੍ ਆਭਾਸਿ ਭਵਤੀਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ
ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ-ਜਨਮਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਸਦ੍ ਏਵੇਦਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਵਾ । ਭਾਵਨਾਦ੍ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਤੇ ਕਦੇ ਸਚਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਇਹ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਸਰਰੂਪਤਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਕਮ੍ । ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਥਿਤਂ ਨਿਜਚਮਤ੍ਕਰਣਾਵਲੋਕਰੂਪਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਵਰਹਿਤਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਜਗਤ-ਫੈਲਾਅ' ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਕੋ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਜਗਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ।
ਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯੋ ऽਰ੍ਥੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਾਹ੍ਯੋ ਨਾਪਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਵੇਦਨਾਮਾਤ੍ਰਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥਾਵਿਤ੍ ਸੋ ऽਰ੍ਥ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਾਹਰਲੀ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਹੀ ਖਾਲੀਪਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਸਤੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਸਲਿਲਸ੍ਯੇਵ ਵਿਦੋ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ । ਖਾਤ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਰਵਦਾਰ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼-ਸਵਭਾਵ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।