ਅਰ੍ਥਾਵਲੋਕਨੇ ਦੀਪਾਦ੍ ਆਭਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਕਿਲ । ਨ ਸ੍ਥਾਲਤੈਲਵਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਲ, ਵੱਟ, ਜਾਂ ਭਾਂਡਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਏਕਦੇਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਉਪਮੇਯਾਵਬੋਧਨਮ੍ । ਉਪਮਾਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਦੀਪੋ ऽਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭਯਾ ਯਥਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਲਨਾ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧੋਦਯੇ ਸਤਿ । ਉਪਾਦੇਯਤਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪੱਖ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨਾਸ਼ਨੀਯਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਾ । ਅਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਾਤ੍ਤੈਰ੍ ਅਪਵਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਨਕਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਵਿਚਾਰਣਾਦ੍ ਅਨੁਭਵਕਾਰਿ ਵਾਙ੍ਮਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਮ੍ ਅਸ੍ਮਦਾਦਿषੁ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪਰਮ੍ ਅਥਾਪਿ ਵੈਦਿਕਂ ਵਚੋ ਵਚਃਪ੍ਰਲਪਨਮ੍ ਏਵ ਨਾਗਮਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਤੋਂ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਤਿਰ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਕਵਾਕ੍ਯਕਰਣਂ ਫਲਿਤਂ ਯਤੋ ऽਤਃ । ਪ੍ਰਾਤੀਤਿਕਾਰ੍ਥਮਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਜਾਙ੍ਗਪੁष੍ਟਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਇਤਰਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਨਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਡੀ ਪੱਕੀ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮੁਰਾਦ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਂਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਮਾਨੇषੁ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਕੋ ਭੇਦਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਾਦृਸ਼੍ਯੇ ਤੂਪਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਫਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਾਦ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵੇਦਨਾਤ੍ । ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਇੱਕਤਾ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਦਾਰ੍ष੍ਟਾਨ੍ਤਵਿਕਲ੍ਪੋਲ੍ਲਸਿਤੈਰ੍ ਅਲਮ੍ । ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਜਾਂ ਤੁਲਨਾ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯ ਓਦਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕਿਂ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਸਾਂਤਿ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਿਭਿਰ੍ ਬੋਧਾਰ੍ਥਮ੍ ਉਪਮੀਯਤੇ । ਉਪਮਾਨੈਸ੍ ਤੂਪਮੇਯਸਦृਸ਼ੈਰ੍ ਏਕਦੇਸ਼ਤਃ
ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਲਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਤਵ੍ਯਂ ਨੇਹ ਭੋਗੇषੁ ਵਿਵੇਕਵਿਕਲਾਤ੍ਮਨਾ । ਉਪਲੋਦਰਸਞ੍ਜਾਤਪਰਿਪੀਨਾਨ੍ਧਭੇਕਵਤ੍
ਇਥੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੂਏ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ੍ਹਾ, ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਡੱਡੂ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਵਾਞ੍ਛਿਤਂ ਤ੍ਯਜਤੇਤਰਤ੍ । ਵਿਚਾਰਣਵਤਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ਼ਾਲਿਨਾ
ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਤਿ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਸ਼ਮਸੌਜਨ੍ਯਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਜ੍ਜ੍ਞਸਮਾਗਮੈਃ । ਅਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਧਰ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਕ੍ਰਿਯਃ
ਧਰਮਕ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨ, ਸਾਂਤਿ, ਭਲਾਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ 'ਉਸ' ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਵਦ੍ ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਾਵਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਪੁਨਰ੍ਨਾਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਤੁਰ੍ਯਪਦਾਭਿਧਾਮ੍
ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਜੋਕੇ, ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚੌਥੇ ਹਾਲਤ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
ਤੁਰ੍ਯਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਭਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍ । ਜੀਵਤੋ ऽਜੀਵਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਗृਹਸ੍ਥਸ੍ਯਾਥ ਵਾ ਯਤੇਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਿਆਗੀ—
ਨ ਕृਤੇਨਾਕृਤੇਨਾਰ੍ਥੋ ਨ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦਰ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧਿਸ੍ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦਾ; ਉਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਂਸ਼ੇਨੋਪਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਉਪਮੇਯਸਧਰ੍ਮਤਾ । ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧਾਯ ਨ ਸ੍ਥੇਯਂ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਨਾ
ਹਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਗੁਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਣ ਲਈ; ਵਿਅਰਥ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤੇ । ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਤਨ੍ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ਼੍ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚਵਃ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਲੈ; ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹृਦਯੇ ਸਂਵਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੇ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਂ ਯਃ ਪ੍ਰष੍ਟਾ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਸਲ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਚੁੰਚਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ੈਰ੍ ਅਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਬੋਧਂ ਮਲਿਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮੁਖਂ ਸਰ੍ਪ ਇਵਾਮਲਮ੍
ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਸਾਫ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸਤ੍ਤਾਨਾਂ ਪਦਮ੍ ਅਬ੍ਧਿਰ੍ ਅਪਾਮ੍ ਇਵ । ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ਏਕਮ੍ ਏਵੇਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਰਾਮ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਥੇ, ਰਾਮਾ, ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ।
ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਰਮ੍ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਵੇਦਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਃ । ਨੂਨਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਦ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਭੂਤੇਰ੍ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤੇਰ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਤਿ ਨਾਮੇਹ ਕृਤਂ ਜੀਵਸ੍ ਸ ਏਵ ਚ
ਇਥੇ 'ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ' ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਸਂਵਿਤ੍ ਸ ਪੁਨਰ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍ਮਕਃ । ਸ ਯਯੋਦੇਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾ ਪਦਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਾਦ੍ਯੈਃ ਕृਤਨਾਨਾਕ੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮੈਃ । ਜਗਤ੍ਤਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਇਰਾਦਾ, ਸੰਦੇਹ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭ੍ਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਪ੍ਰਾਗ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸਰ੍ਗਲੀਲਯਾ । ਸ੍ਫੁਰਿਤ੍ਵਾ ਕਾਰਣੀਭੂਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਵਿਚਾਰੋ ऽਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯਾਸਦ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਦ੍ ਇਵਾਸ੍ਯਾਂ ਜਗਦ੍ਰੂਪਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਚਾਰਸ੍ ਤੁ ਸਨਞਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਕਂ ਵਪੁਃ । ਨਾਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਦਰਜਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਯਨ੍ ਵਿਚਾਰੋ ऽਪਿ ਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਯਦਾ ਤਦਾ ਨਿਰੁਲ੍ਲੇਖਂ ਪਰਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਰਵੋਚ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ, ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।