ਕਾਰਣਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤਃ । ਇਤਿਕਾਰਣਮ੍ ਅਨ੍ਵਿष੍ਯ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮਮਾਤ੍ਮਨਾ
ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਾਹਰ।
ਮੁਨੇ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਦੋषਸ੍ਯ ਵੇਦਨਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਦ੍ ਯਥੋਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਤਨ੍ ਮੇ ਵਦ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮਾਹਰ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਹਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵੇਨ ਦੁਃਖਾਯਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਚੇਤ੍ਯੋਪਸ਼ਮਨਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੁਨੇ ਤਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਚਿੱਤ ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮুনি, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।
ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਜ੍ਞੋ ऽਸਿ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ । ਤਤਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਬੋਧਯਿष੍ਯਾਮਿ ਕਾਰਣਾਕਾਰਣਕ੍ਰਮਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਰਨ ਤੇ ਅਕਾਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਰੂਪਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਸਞ੍ਚੇਤਨਸ੍ਯ ਚ । ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਤਾਂ ਯਦ੍ ਗਤਂ ਤਵ ਤਦ੍ ਵਦ
ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।
ਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਰੂਪਸ੍ਯ ਵੇਦ੍ਯਸਂਵੇਦਨਾਕृਤੇਃ । ਇਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤੇਹ ਦੇਹਾਦ੍ਯਾ ਕਾਰਣਂ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਆਦਿ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਤਯੋਦੇਤਿ ਵੇਦਨਂ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਯਾ । ਅਸਤ੍ਯਾਭਾਸਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾ ਪਵਨਲੇਖਯਾ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਲਕੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠਾ ਅਭਾਸ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਤਾਂ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਾਯਾ ਨਾਵਗਚ੍ਛਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਯਯਾ । ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਵੇਦਨਂ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਂ ਸਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਕਿਸ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦਿ ਦੇਹਾਦਿਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇ । ਅਭਾਵਾਦ੍ ਦੇਹਸਤ੍ਤਾਦੇਃ ਕਿਂਨਿष੍ਠਂ ਤਵ ਵੇਦਨਮ੍
ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਯਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਤਮਃ
ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਵਿਲਾਸਵਾਨ੍ । ਸਦਾਨੁਭੂਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਦੇਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਥਂ ਮੁਨੇ
ਹੱਥ ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਮুনি?
ਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਭੂਮਿਪਾਲ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੇਹ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣਾ ਹੈ।
ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਬੀਜਂ ਤਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਵੇਵ ਜਾਯਤੇ
ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ?
ਅਕਾਰਨਂ ਤੁ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਇਵਾਗ੍ਰੇ ऽਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲੋਪਮਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਸਮਝੋ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮੋਦਿਤਮ੍ । ਨਾਤਿਯਤ੍ਨਵਤਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮਿਰਗ ਦੀ ਪਿਆਸ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।
ਅਸਤੋ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਬਿਮ੍ਬਾਦੇਰ੍ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਤਨਯਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਮਣ੍ਡਨਂ ਕਸ੍ਯ ਰਾਜਤੇ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਜਾਂ ਬਾਂਝ عورت ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਵੇਗੀ?
ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਥਿਪਞ੍ਜਰਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤੋ ਨृਪ
ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਢਾਂਚਾ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਪਿਤਾ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ?
ਕਾਰਣਾਭਾਵਤੋ ਰਾਜਨ੍ ਪਿਤਾ ਨਾਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਸਤੋ ਯਤ੍ ਤੁ ਸਞ੍ਜਾਤਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਰਣਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਜਗਤਿ ਨ ਬੀਜੇਨ ਵਿਨਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਉੱਗ ਸਕਦਾ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੇਹੋਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਬੀਜਾਭਾਵੇ ਹਿ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣਾ ਹੀ ਹੈ।
ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਏਵ ਯਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਬੀਜਂ ਤਨ੍ ਮਤਿਭ੍ਰਮਃ । ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਤ੍ਵਮਰੁਭੂਮ੍ਯਮ੍ਬੁਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪੁਤ੍ਰਦृਸ਼ਾ ਸਮਃ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਚੰਦ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇਖਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਪਿਤਾਮਹਾਨਾਂ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਆਦ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮਹਃ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਤਿੰਨ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਦਾਦਿਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਪਹਿਲਾ ਦਾਦਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਆਦ੍ਯਃ ਪਿਤਾਮਹੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੋ ऽਪਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭੂਪਤੇ । ਕਾਰਣਾਭਾਵਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਦਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਦਾਦਾ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਾਰਣਸ੍ਯ ਸ੍ਵਬੀਜਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍ ਪਿਤਾਮਹਃ । ਆਦ੍ਯਸ੍ ਸਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਾਰਨ, ਆਪਣਾ ਬੀਜ, ਸਦਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾ ਦਾਦਾ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਵਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੂਪ ਏਵਾਵਭਾਸਤੇ । ਪਿਤਾਮਹੋ ऽਰ੍ਥਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਪਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਭ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਹੈ।
ਪਿਤਾਮਹਾਦੇਰ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ । ਘਨਤਾ ਤੁ ਨਿਵृਤ੍ਤੈਵ ਮਾਰ੍ਜਯਿष੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਥੇਤਰਤ੍
ਦਾਦਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਤਯਾਤ੍ਮਨਿ ਚਿਨ੍ਨਭੋ ਯਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕਚਤਿ ਚਾਰੁ ਤਦ੍ ਏष ਦੇਵਃ । ਤੇਨੈਵ ਪਦ੍ਮਜ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਖਰੂਪ ਇਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖਾਮੋਸ਼ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਬਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਯਂ ਭਾਸਤੇ ਭ੍ਰਮਃ । ਅਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਸਮਰ੍ਥਸ਼੍ ਚ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਦੁਃਖਕਾਰਣਮ੍
ਜੇ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਟੰਡੀ ਤੱਕ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਤਾਨਵਂ ਤਾਵਦ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਸ਼ਿਲੀਭੂਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤੇਨ ਸਲਿਲਸ੍ਯੇਵ ਸੂष੍ਮਣਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਜਮਿਆ ਪਾਣੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।