ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਡਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਤੇਨ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਮਿ ਹੇ ਮੁਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੜਤਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਦਿ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਯਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਭਸੀਵ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ
ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, 'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪੀਤਿ ਭਗਵਨ੍ਨ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਮਲਮਾਰ੍ਜਨਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤੇਨ ਤਪ੍ਯੇ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਮুনি।
ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਵृਨ੍ਦਂ ਯਦਿ ਨ ਤ੍ਵਂ ਮਹੀਪਤੇ । ਜਡਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਯੋ ऽਸਿ ਤਂ ਵਦ ਮੇ ਨਵਮ੍
ਜੇ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਜੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈਂ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਚ੍ਛਾਤ੍ਮਵੇਦਨਂ ਵਿਦੁषਾਂ ਵਰ । ਯਤ੍ਰ ਭਾਵਾਸ੍ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਨਿਰ੍ਮੀਯਨ੍ਤੇ ਚ ਯੇਨ ਵਾ
ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸਾਫ਼ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਂਰੂਪਸ੍ਯ ਮੇ ਲਗ੍ਨਂ ਨੂਨਂ ਮਲਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ । ਸਕਾਰਣਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮੈਲ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਅਸਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮੀਯਂ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ष੍ਟੁਂ ਮਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਮੁਨੇ ਯਦਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਤੇਨ ਤਪ੍ਯੇ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍
ਇਹ ਮੈਲ, ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਤਨ੍ ਮਹਾਬਾਹੋ ਲਗ੍ਨਂ ਤਵ ਮਲਂ ਮਹਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸਿ ਯੇਨ ਸਂਸਾਰੀ ਸਤਾ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤਾਥ ਵਾ
ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਮੈਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਬੀਜਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ ਸ ਮੇ ਮਲਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਾਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਗੰਦਗੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ, ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਾਰਣਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤਃ । ਇਤਿਕਾਰਣਮ੍ ਅਨ੍ਵਿष੍ਯ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮਮਾਤ੍ਮਨਾ
ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਾਹਰ।
ਮੁਨੇ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਦੋषਸ੍ਯ ਵੇਦਨਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਦ੍ ਯਥੋਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਤਨ੍ ਮੇ ਵਦ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮਾਹਰ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਹਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵੇਨ ਦੁਃਖਾਯਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਚੇਤ੍ਯੋਪਸ਼ਮਨਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੁਨੇ ਤਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਚਿੱਤ ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮুনি, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।
ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਜ੍ਞੋ ऽਸਿ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ । ਤਤਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਬੋਧਯਿष੍ਯਾਮਿ ਕਾਰਣਾਕਾਰਣਕ੍ਰਮਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਰਨ ਤੇ ਅਕਾਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਰੂਪਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਸਞ੍ਚੇਤਨਸ੍ਯ ਚ । ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਤਾਂ ਯਦ੍ ਗਤਂ ਤਵ ਤਦ੍ ਵਦ
ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।
ਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਰੂਪਸ੍ਯ ਵੇਦ੍ਯਸਂਵੇਦਨਾਕृਤੇਃ । ਇਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤੇਹ ਦੇਹਾਦ੍ਯਾ ਕਾਰਣਂ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਆਦਿ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਤਯੋਦੇਤਿ ਵੇਦਨਂ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਯਾ । ਅਸਤ੍ਯਾਭਾਸਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾ ਪਵਨਲੇਖਯਾ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਲਕੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠਾ ਅਭਾਸ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਤਾਂ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਾਯਾ ਨਾਵਗਚ੍ਛਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਯਯਾ । ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਵੇਦਨਂ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਂ ਸਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਕਿਸ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦਿ ਦੇਹਾਦਿਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇ । ਅਭਾਵਾਦ੍ ਦੇਹਸਤ੍ਤਾਦੇਃ ਕਿਂਨਿष੍ਠਂ ਤਵ ਵੇਦਨਮ੍
ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਯਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਤਮਃ
ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਵਿਲਾਸਵਾਨ੍ । ਸਦਾਨੁਭੂਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਦੇਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਥਂ ਮੁਨੇ
ਹੱਥ ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਮুনি?
ਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਭੂਮਿਪਾਲ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨੇਹ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣਾ ਹੈ।
ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਬੀਜਂ ਤਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਵੇਵ ਜਾਯਤੇ
ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ?
ਅਕਾਰਨਂ ਤੁ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ ਇਵਾਗ੍ਰੇ ऽਨੁਭੂਯਤੇ । ਤਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲੋਪਮਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਸਮਝੋ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮੋਦਿਤਮ੍ । ਨਾਤਿਯਤ੍ਨਵਤਾਪ੍ਯ੍ ਏਤਨ੍ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਮਿਰਗ ਦੀ ਪਿਆਸ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।
ਅਸਤੋ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਬਿਮ੍ਬਾਦੇਰ੍ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਤਨਯਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਮਣ੍ਡਨਂ ਕਸ੍ਯ ਰਾਜਤੇ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਜਾਂ ਬਾਂਝ عورت ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਵੇਗੀ?
ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਥਿਪਞ੍ਜਰਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤੋ ਨृਪ
ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਢਾਂਚਾ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਪਿਤਾ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ?
ਕਾਰਣਾਭਾਵਤੋ ਰਾਜਨ੍ ਪਿਤਾ ਨਾਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਸਤੋ ਯਤ੍ ਤੁ ਸਞ੍ਜਾਤਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਰਣਂ ਬੀਜਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਜਗਤਿ ਨ ਬੀਜੇਨ ਵਿਨਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਉੱਗ ਸਕਦਾ।