ਵਾਸਨਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਃ ਫਲਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਿਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਅਭਾਵਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਲੂਨਾਸ੍ ਸਂਵਿਦ੍ਬਲੇਨ ਤੇ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਫਲਾਂ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਢ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਦਵਿਚਾਰਣਃ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਰੀ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਲੂਨਚਿਤ੍ਤਲਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਲਤਾਜਾਲਂ ਪੌਰੁषੇਣ ਵਿਕਰ੍ਤਯਨ੍ । ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ ਮੂਲਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯੋ ਨਿਕषਣੇ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਲਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਉਖਾੜਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਗੌਣਂ ਸ਼ਾਖਾਵਿਲਵਨਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਮੂਲਵਿਕਰ੍ਤਨਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤੇਨ ਤ੍ਵਂ ਮੂਲਕਾषਪਰੋ ਭਵ
ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਣਾ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਖਾੜਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ।
ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਮੂਲਦਾਹਮ੍ ਅਲਂ ਕੁਰੁ । ਚਿਤ੍ਤਕਣ੍ਟਕषਣ੍ਡਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤਾ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਝਾੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਬੀਜਸ੍ਯ ਹੇ ਮੁਨੇ । ਕੋ ऽਨਲੋ ਦਾਹ੍ਯਦਹਨਸਮਰ੍ਥੋ ऽਰ੍ਥਕਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਮুনি, ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬੀਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਅੱਗ ਯੋਗ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਰਾਜਨ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵਿਚਾਰੋ ऽਯਂ ਕੋ ऽਹਂ ਸ੍ਯਾਮ੍ ਇਤਿ ਰੂਪਧृਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਦੁਰ੍ਦ੍ਰੁਮਬੀਜਸ੍ਯ ਦਹਨੇ ਦਹਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਖੋਜ — 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' — ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਔਖੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਮਯਾ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ ਨਾਹਂ ਜਗਨ੍ ਨੋਰ੍ਵੀ ਨ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਮੁਨਿ ਜੀ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੋਚਿਆ ਹੈ: ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਜਗ੍ਹਾ।
ਨਾਦ੍ਰੇਸ੍ ਤਟਂ ਨ ਵਿਪਿਨਂ ਨ ਪਰ੍ਣਸਦਨਾਦਿ ਵਾ । ਜਡਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਚ ਦੇਹਾਦਿ ਨ ਮਾਂਸਾਸ੍ਥ੍ਯਸृਗਾਦਿ ਚ
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੰਗਲ, ਨਾ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਝੋਪੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਜੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਮਾਸ, ਹੱਡੀ, ਲਹੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨ ਚ ਨ ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਨ ਮਨੋ ਨਾਪਿ ਚ ਮਤਿਰ੍ ਨਾਹਮ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਜਾਡ੍ਯਤਃ
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ; ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਇਹ ਸਭ ਜੜਤਾ ਕਰਕੇ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਡਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਤੇਨ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਮਿ ਹੇ ਮੁਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੜਤਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਦਿ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਯਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਭਸੀਵ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ
ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, 'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪੀਤਿ ਭਗਵਨ੍ਨ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਮਲਮਾਰ੍ਜਨਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤੇਨ ਤਪ੍ਯੇ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਮুনি।
ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਵृਨ੍ਦਂ ਯਦਿ ਨ ਤ੍ਵਂ ਮਹੀਪਤੇ । ਜਡਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਯੋ ऽਸਿ ਤਂ ਵਦ ਮੇ ਨਵਮ੍
ਜੇ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਜੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈਂ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਚ੍ਛਾਤ੍ਮਵੇਦਨਂ ਵਿਦੁषਾਂ ਵਰ । ਯਤ੍ਰ ਭਾਵਾਸ੍ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਨਿਰ੍ਮੀਯਨ੍ਤੇ ਚ ਯੇਨ ਵਾ
ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸਾਫ਼ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਂਰੂਪਸ੍ਯ ਮੇ ਲਗ੍ਨਂ ਨੂਨਂ ਮਲਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ । ਸਕਾਰਣਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮੈਲ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਅਸਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮੀਯਂ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ष੍ਟੁਂ ਮਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਮੁਨੇ ਯਦਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਤੇਨ ਤਪ੍ਯੇ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍
ਇਹ ਮੈਲ, ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਤਨ੍ ਮਹਾਬਾਹੋ ਲਗ੍ਨਂ ਤਵ ਮਲਂ ਮਹਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸਿ ਯੇਨ ਸਂਸਾਰੀ ਸਤਾ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤਾਥ ਵਾ
ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਮੈਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਬੀਜਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ ਸ ਮੇ ਮਲਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਾਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਗੰਦਗੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ, ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਾਰਣਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤਃ । ਇਤਿਕਾਰਣਮ੍ ਅਨ੍ਵਿष੍ਯ ਕਥਯਾਸ਼ੁ ਮਮਾਤ੍ਮਨਾ
ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਾਹਰ।
ਮੁਨੇ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਦੋषਸ੍ਯ ਵੇਦਨਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਦ੍ ਯਥੋਪਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਤਨ੍ ਮੇ ਵਦ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮਾਹਰ, 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਹਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵੇਨ ਦੁਃਖਾਯਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਚੇਤ੍ਯੋਪਸ਼ਮਨਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੁਨੇ ਤਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਚਿੱਤ ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮুনি, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।
ਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਜ੍ਞੋ ऽਸਿ ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਵਦਾਸ਼ੁ ਮੇ । ਤਤਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਬੋਧਯਿष੍ਯਾਮਿ ਕਾਰਣਾਕਾਰਣਕ੍ਰਮਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਰਨ ਤੇ ਅਕਾਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਵੇਦ੍ਯਵੇਦਨਰੂਪਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਸਞ੍ਚੇਤਨਸ੍ਯ ਚ । ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਤਾਂ ਯਦ੍ ਗਤਂ ਤਵ ਤਦ੍ ਵਦ
ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।
ਚੇਤ੍ਯਚੇਤਨਰੂਪਸ੍ਯ ਵੇਦ੍ਯਸਂਵੇਦਨਾਕृਤੇਃ । ਇਯਂ ਪਦਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤੇਹ ਦੇਹਾਦ੍ਯਾ ਕਾਰਣਂ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮুনি, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਆਦਿ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਤਯੋਦੇਤਿ ਵੇਦਨਂ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਯਾ । ਅਸਤ੍ਯਾਭਾਸਯਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਯਥਾ ਪਵਨਲੇਖਯਾ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਲਕੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਿਲਚਲ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠਾ ਅਭਾਸ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਤਾਂ ਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਾਯਾ ਨਾਵਗਚ੍ਛਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਯਯਾ । ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਵੇਦਨਂ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਂ ਸਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਕਿਸ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦਿ ਦੇਹਾਦਿਵਸ੍ਤੁਸਤ੍ਤਾ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤੇ । ਅਭਾਵਾਦ੍ ਦੇਹਸਤ੍ਤਾਦੇਃ ਕਿਂਨਿष੍ਠਂ ਤਵ ਵੇਦਨਮ੍
ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਯਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਕਥਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਤਮਃ
ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?