ਚੇਤਸਃ ਕਿਂ ਮੁਨੇ ਮੂਲਂ ਕੋ ऽਙ੍ਕੁਰਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਕਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕੇ ਚ ਵਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਃ ਕਥਮ੍ ਉਨ੍ਮੂਲ੍ਯਤੇ ਚ ਤਤ੍
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਪਲ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਹਮਰ੍ਥੋਦਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੀਜਂ ਜਗਦ੍ਗਤਮ੍
ਇਹ ਜੋ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਜਾਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਪਦਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਮਾਯਾਮਯਸ੍ਯ ਤਤ੍
'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਸਮਝ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਾ ਨੈਤਰ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਦ੍ ਯੋ ऽਙ੍ਕੁਰੋ ऽਨੁਭਵਾਕृਤਿਃ । ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸੋਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕੋਪਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਯਾਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪੀਨਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰੂਪਿਣੀ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਮਨੋ ऽਭਿਧਾ
ਇਸ ਅਕਲ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਮਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ਮਿਥ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਲੋਪਮਃ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਾਯੋ ऽਯਮ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਰਸਰਞ੍ਜਿਤਃ
ਜੀਵ, ਜਿਸਦੀ ਸਹੀ ਹਸਤੀ ਝੂਠੇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਛਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਉਸਦਾ ਥੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਨਸਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਦੂਰੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਦੋ ऽਸ੍ਯ ਯਾਃ । ਸ਼ਾਖਾਸ੍ ਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਾ ਦੂਰਤਰਾਸ੍ ਤਤਾਃ
ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸੂਝ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਥ ਭੋਗਾਸ਼੍ ਚ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯੋਰ੍ਮਯਃ । ਵਿਟਪੌਘਾ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਾਕੁਲਾਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਤੇ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਈਦृਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ਼ਾਖਾਵਿਲਵਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਮੂਲਕਾषੇ ਭਰਂ ਕੁਰੁ
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵੱਢੀ ਜਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਲਾ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਦੇਃ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ऽਹਂ ਵਿਕਰ੍ਤਨਮ੍ । ਕਥਂ ਕਰੋਮਿ ਮੂਲਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇषਂ ਕषਣਂ ਮੁਨੇ
ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਨ-ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਢ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
ਵਾਸਨਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਃ ਫਲਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਿਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਅਭਾਵਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਲੂਨਾਸ੍ ਸਂਵਿਦ੍ਬਲੇਨ ਤੇ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਫਲਾਂ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਢ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਮਨਾ ਮੌਨੀ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਦਵਿਚਾਰਣਃ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਰੀ ਯਸ੍ ਸੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਲੂਨਚਿਤ੍ਤਲਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਲਤਾਜਾਲਂ ਪੌਰੁषੇਣ ਵਿਕਰ੍ਤਯਨ੍ । ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ ਮੂਲਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯੋ ਨਿਕषਣੇ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਲਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਉਖਾੜਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਗੌਣਂ ਸ਼ਾਖਾਵਿਲਵਨਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਮੂਲਵਿਕਰ੍ਤਨਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤੇਨ ਤ੍ਵਂ ਮੂਲਕਾषਪਰੋ ਭਵ
ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਣਾ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਖਾੜਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ।
ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਮੂਲਦਾਹਮ੍ ਅਲਂ ਕੁਰੁ । ਚਿਤ੍ਤਕਣ੍ਟਕषਣ੍ਡਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤਾ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਝਾੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਬੀਜਸ੍ਯ ਹੇ ਮੁਨੇ । ਕੋ ऽਨਲੋ ਦਾਹ੍ਯਦਹਨਸਮਰ੍ਥੋ ऽਰ੍ਥਕਰੋ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਮুনি, ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬੀਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਅੱਗ ਯੋਗ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਰਾਜਨ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵਿਚਾਰੋ ऽਯਂ ਕੋ ऽਹਂ ਸ੍ਯਾਮ੍ ਇਤਿ ਰੂਪਧृਤ੍ । ਚਿਤ੍ਤਦੁਰ੍ਦ੍ਰੁਮਬੀਜਸ੍ਯ ਦਹਨੇ ਦਹਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਖੋਜ — 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' — ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਔਖੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਨੇ ਮਯਾ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ ਨਾਹਂ ਜਗਨ੍ ਨੋਰ੍ਵੀ ਨ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਮੁਨਿ ਜੀ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੋਚਿਆ ਹੈ: ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਜਗ੍ਹਾ।
ਨਾਦ੍ਰੇਸ੍ ਤਟਂ ਨ ਵਿਪਿਨਂ ਨ ਪਰ੍ਣਸਦਨਾਦਿ ਵਾ । ਜਡਤ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਚ ਦੇਹਾਦਿ ਨ ਮਾਂਸਾਸ੍ਥ੍ਯਸृਗਾਦਿ ਚ
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੰਗਲ, ਨਾ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਝੋਪੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਜੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਮਾਸ, ਹੱਡੀ, ਲਹੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਨ ਚ ਨ ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਨ ਮਨੋ ਨਾਪਿ ਚ ਮਤਿਰ੍ ਨਾਹਮ੍ਭਾਵਸ਼੍ ਚ ਜਾਡ੍ਯਤਃ
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ; ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ, ਇਹ ਸਭ ਜੜਤਾ ਕਰਕੇ।
ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥਾਹਨ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਡਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਤਯਾ ਤੇਨ ਤਨ੍ ਨਾਸ੍ਮਿ ਹੇ ਮੁਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੜਤਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾਦਿ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਯਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਭਸੀਵ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ
ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, 'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਾਨਨ੍ਨ੍ ਅਪੀਤਿ ਭਗਵਨ੍ਨ੍ ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਮਲਮਾਰ੍ਜਨਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤੇਨ ਤਪ੍ਯੇ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਮুনি।
ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਵृਨ੍ਦਂ ਯਦਿ ਨ ਤ੍ਵਂ ਮਹੀਪਤੇ । ਜਡਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਯੋ ऽਸਿ ਤਂ ਵਦ ਮੇ ਨਵਮ੍
ਜੇ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਜੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕਿ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈਂ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਹਮ੍ ਅਚ੍ਛਾਤ੍ਮਵੇਦਨਂ ਵਿਦੁषਾਂ ਵਰ । ਯਤ੍ਰ ਭਾਵਾਸ੍ ਸ੍ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਨਿਰ੍ਮੀਯਨ੍ਤੇ ਚ ਯੇਨ ਵਾ
ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸਾਫ਼ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਂਰੂਪਸ੍ਯ ਮੇ ਲਗ੍ਨਂ ਨੂਨਂ ਮਲਮ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍ । ਸਕਾਰਣਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮੈਲ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ 'ਮੈਂ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਅਸਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਾਤ੍ਮੀਯਂ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ष੍ਟੁਂ ਮਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ । ਮੁਨੇ ਯਦਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਤੇਨ ਤਪ੍ਯੇ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍
ਇਹ ਮੈਲ, ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਤਨ੍ ਮਹਾਬਾਹੋ ਲਗ੍ਨਂ ਤਵ ਮਲਂ ਮਹਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਸਿ ਯੇਨ ਸਂਸਾਰੀ ਸਤਾ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤਾਥ ਵਾ
ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਮੈਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਬੀਜਮ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ ਸ ਮੇ ਮਲਮ੍ । ਤਚ੍ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਾਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਗੰਦਗੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਦ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਦ੍ ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ, ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।