ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਃ ਪਰਾਨਨ੍ਦੋ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਯਦ੍ ਇਚ੍ਛਸਿ ਤਦ੍ ਆਚਰ
ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਓਮ' ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਕਰ।
ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੋਪਤਿष੍ਠਤੇ । ਯਥੈਵਾਮ੍ਬੁ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨੌ ਤਥੈਵਾਯਾਤਿ ਵਾਰਿਧੌ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਕਮ੍ । ਯਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਕਿਲ ਭਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਰਤ੍ਨਾਦਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤਨ ਆਦਿ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਹਤਕਾਲੇ ਕਲਾਵ੍ ਅਪਿ । ਸ਼ਾਕ੍ਯੇਨ ਵਿਗਤਾਸ਼ਙ੍ਕਂ ਮੁਨਿਨਾ ਮੇਰੁਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ, ਸ਼ਾਕਯ ਮুনি ਸਭ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਮਹਾਰਾਜ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਹਿ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਪਰਿਤ੍ਯਾਗਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਵਿਯਤ੍ਸਮਃ । ਸੋਮ੍ਯੋ ਭਵਸਿ ਯਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪੋ ਭਵ ਭੂਪਤੇ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦੀਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਨਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਤ੍ਯਜਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਯੇਨ ਚ ਤਦ੍ ਵਿਹਾਯ । ਤ੍ਯਾਗਂ ਚ ਸਾਦਾਨਮ੍ ਅਲਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤਰੂਪੋ ਭਵ ਭੂਮਿਪਾਲ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਰਾਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹ ਭਾਵ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਏਵਂ ਵਦਤਿ ਵੈ ਕੁਮ੍ਭੇ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਯਾਗਂ ਮੁਹੁਰ੍ ਮੁਹੁਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਚਾਰਯਨ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ਰਾਜਾ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਜਦੋਂ ਕੁੰਭ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਵਿਹਗੋ ਹृਦਯਦ੍ਰੁਮਮਰ੍ਕਟਃ । ਭੂਯੋ ਭੂਯੋ ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਹਿ ਸਮਾਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਾਂ ਮਨਃ
ਮੇਰਾ ਮਨ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਚ ਕੂਦਣ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੂਰ ਕਰਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਨਾਮਿ ਨੈਤਦ੍ ਆਦਾਤੁਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਂ ਬਾਲ ਇਵਾਕੁਲਮ੍ । ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧ ਇਵੋਤ੍ਤਮਮ੍
ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਬੇਚੈਨ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਮੇ ਯਥਾਵਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਵਦ । ਤਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਪਰਿਤ੍ਯਾਗਂ ਯਥਾਵਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਵਦ
ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਮੈਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸਹੀ ਸੁਰਤ ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਦੱਸੋ; ਫਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਵਾਸਨੈਵ ਮਹਾਰਾਜ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚੇਤਸਃ । ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ ਤੁ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਵਾਸਨਾਯਾ ਉਦਾਹृਤਃ
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ; 'ਮਨ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਸਨਾ ਲਈ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਤਿਸੁਕਰਸ੍ ਸੁਸਾਧਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦ੍ ਅਪਿ । ਰਤਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਧਿਕਾਨਨ੍ਦਃ ਕੁਸੁਮਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੁਨ੍ਦਰਃ
ਇਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਲੈਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਖਸ੍ਯ ਤੁ ਮਨਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਨੂਨਂ ਦੁਸ੍ਸਾਧਤਾਂ ਗਤਃ । ਪੁਕ੍ਕਸਸ੍ਯੇਵ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਤृਣਸ੍ਯੇਵ ਸੁਮੇਰੁਤਾ
ਪਰ ਮੂਰਖ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਛੂਤ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਘਾਹ ਲਈ ਸੂਮੇਰ ਪਹਾੜ ਬਣਨਾ।
ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਸਨਾਮਯਮ੍ ਆਕੁਲਮ੍ । ਤ੍ਯਾਗੋ ऽਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯੇ ਦੁਸ੍ਸਾਧੋ ਵਜ੍ਰਨਿਰ੍ਦਲਨਾਦ੍ ਅਪਿ
ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ: ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਤੋਂ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।
ਸਂਸृਤ੍ਯਾਮੋਦਪੁष੍ਪਸ੍ਯ ਦੁਃਖਤੈਲਤਿਲਸ੍ਯ ਚ । ਜਗਦ੍ਵਾਲਮृਣਾਲਸ੍ਯ ਮੋਹਮਾਰੁਤਖਸ੍ਯ ਚ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਤਿਲ ਦੀ ਪਿਠੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਯਨ੍ਤ੍ਰਵਾਹਸ੍ਯ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਭ੍ਰਮਰਸ੍ਯ ਚ । ਅਯਤ੍ਨਾਚ੍ ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਾਗੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ ਵਦ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਕ ਯੰਤਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦਿਲ ਇੱਕ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਨਾਸ਼ੋ ऽਸ੍ਯ ਯਸ੍ ਸਾਧੋ ਚੇਤਸਸ੍ ਸਂਸृਤਿਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਸ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਦੀਰ੍ਘਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਨੂੰ, ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਨ ਛੱਡਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ ਅਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਵਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਅਭਾਵਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਕਥਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ
ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਹਮ੍ਬੀਜਦ੍ਰੁਮਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਸ਼ਾਖਾਫਲਪਲ੍ਲਵਮ੍ । ਉਨ੍ਮੂਲਯ ਸਮੂਲਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੋ ਭਵਨ੍
ਮਨ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਚੇਤਸਃ ਕਿਂ ਮੁਨੇ ਮੂਲਂ ਕੋ ऽਙ੍ਕੁਰਃ ਕਸ਼੍ ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਕਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਖਾਃ ਕੇ ਚ ਵਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਃ ਕਥਮ੍ ਉਨ੍ਮੂਲ੍ਯਤੇ ਚ ਤਤ੍
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਪਲ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਹਮਰ੍ਥੋਦਯੋ ਯੋ ऽਯਂ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾ ਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬੀਜਂ ਜਗਦ੍ਗਤਮ੍
ਇਹ ਜੋ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਜਾਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਬੀਜਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਪਦਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਮਾਯਾਮਯਸ੍ਯ ਤਤ੍
'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਸਮਝ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਾ ਨੈਤਰ ਹੈ।
ਏਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋਦ੍ਭਿਨ੍ਨਾਦ੍ ਯੋ ऽਙ੍ਕੁਰੋ ऽਨੁਭਵਾਕृਤਿਃ । ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰਾਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸੋਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕੋਪਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਯਾਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪੀਨਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰੂਪਿਣੀ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ ਮਨੋ ऽਭਿਧਾ
ਇਸ ਅਕਲ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਮਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵੋ ਮਿਥ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਉਪਲੋਪਮਃ । ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਾਯੋ ऽਯਮ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਰਸਰਞ੍ਜਿਤਃ
ਜੀਵ, ਜਿਸਦੀ ਸਹੀ ਹਸਤੀ ਝੂਠੇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਛਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਉਸਦਾ ਥੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਨਸਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਦੂਰੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਦੋ ऽਸ੍ਯ ਯਾਃ । ਸ਼ਾਖਾਸ੍ ਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਾ ਦੂਰਤਰਾਸ੍ ਤਤਾਃ
ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸੂਝ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਥ ਭੋਗਾਸ਼੍ ਚ ਭਾਵਾਭਾਵਮਯੋਰ੍ਮਯਃ । ਵਿਟਪੌਘਾ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਾਕੁਲਾਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਤੇ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਈਦृਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ਼ਾਖਾਵਿਲਵਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਮੂਲਕਾषੇ ਭਰਂ ਕੁਰੁ
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵੱਢੀ ਜਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਲਾ।
ਚਿਤ੍ਤਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਦੇਃ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ऽਹਂ ਵਿਕਰ੍ਤਨਮ੍ । ਕਥਂ ਕਰੋਮਿ ਮੂਲਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇषਂ ਕषਣਂ ਮੁਨੇ
ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਨ-ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੱਢ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?