ਇਦਂ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਦੇਹਾਦ੍ਯਾਕਾਰਜਾਲੇਨ ਬੀਜਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਤਯਾ ਯਥਾ
ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ।
ਪਾਦਪਃ ਪਵਨੇਨੇਵ ਭੂਕਮ੍ਪੇਨੇਵ ਪਰ੍ਵਤਃ । ਭਸ੍ਤ੍ਰਾ ਭਸ੍ਤ੍ਰਾਹਿਨੇਵਾਯਂ ਦੇਹਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਚਾਲ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੰਢੀ ਹੰਢੀ ਵਾਲਾ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੋਪਭੋਗ੍ਯਾਨਾਂ ਜਰਾਮਰਣਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਮਹਾਮਣੀਨਾਂ ਸੁਦृਢਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਜਰਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ — ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੇਟੀਆਂ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਮਨੋ ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ ਮੁਨੇ । ਕ੍ਰਿਯਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ ਅਭਿਧਾਵ੍ਯਾਪਾਰੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਬੁੱਧੀ, ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਕੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਮਹੀਪਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਧਿਵ੍ਯਾਧਿਸੀਮਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਰਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਯਾਗਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਂ ਤ੍ਯਾਗਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਦ੍ਧੇ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਤ੍ਯਂ ਕੇਨਾਪਿ ਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੂਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਰਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਲਯਂ ਯਾਤਿ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਕੇਨਚਿਦ੍ ਭੂਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦੋਵਾਂਪਨ ਮਿਟ ਕੇ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਪਵਿੱਤਰ, ਇਕੋ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਵਿਦੁਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਂਸृਤੇਸ੍ ਸਸ੍ਯਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤਾਂ ਯਾਤੇ ਸ਼ਾਲੇਃ ਕ ਇਵ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਧਾਨ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਵੇਂ ਉੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹਂ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਲਾਸਿਨਾ । ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ ऽਰ੍ਥਭਾਵੇਨ ਜਲਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਮਨ ਹੀ ਵਜੂਦ ਅਤੇ ਅਣਵਜੂਦ ਦੀ ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤੋਤ੍ਸਾਦਨਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇਨ ਭੂਪਤੇ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯੇਨੇਵ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਮਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਸ੍ਯ ਵਿषਯੋ ਯਥੈਵਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤੇ ਤਥਾ । ਤ੍ਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਵਸਿ ਤ੍ਯਾਗਿਨ੍ ਗृਹ੍ਣਾਸਿ ਚੇਨ੍ ਨृਪ
ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ; ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਸੂਤ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤਾਫਲੇਨੇਵ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਗਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਤਃਕृਤਂ ਤੇਨ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮੁਜ੍ਝਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਾ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ । ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਸ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਾਫਲੇ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਾ ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਸ੍ਨੇਹੇਨੇਵ ਦੀਪੇਨ ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍
ਉਸ ਵਿਆਕਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇਲ ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ।
ਅਸ੍ਨੇਹੇਨੇਵ ਦੀਪੇਨ ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਤਿਰੋਹਿਤਮ੍ । ਸ ਰਾਜਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਸਮਸ੍ ਸਸ੍ਨੇਹਦੀਪਵਤ੍
ਜੋ ਤੇਲ ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਪੱਖ, ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਵਸ੍ਤੁਨਿष੍ਕਾਸੇ ਯਥਾ ਖਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇ ਕृਤੇ ਤਾਦृਗ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਸ੍ਤਵਸ੍ਤੂਦਾਸੋ ਹਿ ਯਥਾ ਖਂ ਨੇਤਰਨ੍ ਨृਪ । ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗ ਏਵਾਙ੍ਗ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਉਦਾਰਾਣਾਂ ਖਮ੍ ਇਵੇਦਂ ਦਿਵੌਕਸਾਮ੍
ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਰਸਾਪਾਨਾਜ੍ ਜਰਾਮਰਣਭੀਤਯਃ । ਨ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਪ੍ਰਬਾਧਨ੍ਤੇ ਖਸ੍ਯੇਵ ਮਲਲੇਖਿਕਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਡਰਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ 'ਤੇ ਮੈਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਮਲਦ੍ਯੁਤੇਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਖਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਬृਹਤ੍
ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਵੱਡੇਪਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੀਕ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਃ ਪਰਾਨਨ੍ਦੋ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ੴ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਯਦ੍ ਇਚ੍ਛਸਿ ਤਦ੍ ਆਚਰ
ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਓਮ' ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਕਰ।
ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਜਤਿ ਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੋਪਤਿष੍ਠਤੇ । ਯਥੈਵਾਮ੍ਬੁ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨੌ ਤਥੈਵਾਯਾਤਿ ਵਾਰਿਧੌ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਕਮ੍ । ਯਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਂ ਕਿਲ ਭਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਰਤ੍ਨਾਦਿ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤਨ ਆਦਿ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਹਤਕਾਲੇ ਕਲਾਵ੍ ਅਪਿ । ਸ਼ਾਕ੍ਯੇਨ ਵਿਗਤਾਸ਼ਙ੍ਕਂ ਮੁਨਿਨਾ ਮੇਰੁਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ, ਸ਼ਾਕਯ ਮুনি ਸਭ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਮਹਾਰਾਜ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਹਿ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਪਰਿਤ੍ਯਾਗਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਵਿਯਤ੍ਸਮਃ । ਸੋਮ੍ਯੋ ਭਵਸਿ ਯਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪੋ ਭਵ ਭੂਪਤੇ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦੀਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢਾ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਨਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾ।
ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਤ੍ਯਜਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਯੇਨ ਚ ਤਦ੍ ਵਿਹਾਯ । ਤ੍ਯਾਗਂ ਚ ਸਾਦਾਨਮ੍ ਅਲਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤਰੂਪੋ ਭਵ ਭੂਮਿਪਾਲ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਰਾਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹ ਭਾਵ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ।
ਏਵਂ ਵਦਤਿ ਵੈ ਕੁਮ੍ਭੇ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਯਾਗਂ ਮੁਹੁਰ੍ ਮੁਹੁਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਚਾਰਯਨ੍ ਸੋਮ੍ਯੋ ਰਾਜਾ ਵਚਨਮ੍ ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਜਦੋਂ ਕੁੰਭ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਵਿਹਗੋ ਹृਦਯਦ੍ਰੁਮਮਰ੍ਕਟਃ । ਭੂਯੋ ਭੂਯੋ ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਹਿ ਸਮਾਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਾਂ ਮਨਃ
ਮੇਰਾ ਮਨ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਚ ਕੂਦਣ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੂਰ ਕਰਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਨਾਮਿ ਨੈਤਦ੍ ਆਦਾਤੁਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਂ ਬਾਲ ਇਵਾਕੁਲਮ੍ । ਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧ ਇਵੋਤ੍ਤਮਮ੍
ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਬੇਚੈਨ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।