ਯੋ ਯੋ ਨਾਮੇਹ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧਨੇ । ਦੀਯਤੇ ਸ ਸ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਜਗਦ੍ਗਤਃ
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਤਿ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਆਕਾਰਵਾਨ੍ ਕਥਮ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਖਵੈਕਲ੍ਪਿਕੋਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ।
ਅਨ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਦृਗ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਪ੍ਰਦੂषਣੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਮਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤਸ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਨ ਕਾਚਨ
ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ, ਸਵਪਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਵਪਨ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਰ੍ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਿਦ੍ਧ ਆਬਾਲਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਧ੍ਯਾਨਵਰਸ਼ਾਪੌषਧਾਦਿਭਿਃ । ਯੇ ऽਰ੍ਥਾਸ੍ ਤ ਇਹ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਸਵਪਨ, ਕਲਪਨਾ, ਧਿਆਨ, ਵਰ, ਸ਼ਾਪ, ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਕृਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰੇਣਾਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਯੇ ਕृਤਾਃ । ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਸ੍ ਤੇष੍ਵ੍ ਇਯਮ੍ ਏਵੈਕਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧਨੇ
ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਏ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਸਮਝ ਦੇਣ ਤੇ ਲੈਣ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਤ੍ਵਂ ਚ ਜਗਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਵਭੋਤ੍ਸ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਾਕ੍ ਕਿਲ ਕ੍ਰਮਵਰ੍ਤਿਨੀ
ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇਗੀ; ਬੋਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸੁਧ੍ਯਾਨਨਗਰਾਦ੍ਯੁਪਮਂ ਜਗਤ੍ । ਯਤਸ੍ ਤ ਏਵ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਾਨ੍ਤੀਹ ਨੇਤਰੇ
ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਿਨਾ ਯਦ੍ ਬੋਧਾਯੋਪਮੀਯਤੇ । ਨ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਉਪਮਾਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਕਾਰਨ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਲਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਮੇਯਸ੍ਯੋਪਮਾਨਾਦ੍ ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਸਧਰ੍ਮਤਾ । ਅਙ੍ਗੀਕਾਰ੍ਯਾਵਬੋਧਾਯ ਧੀਮਤਾ ਨਿਰ੍ਵਿਵਾਦਿਨਾ
ਸਮਝਣ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ।
ਅਰ੍ਥਾਵਲੋਕਨੇ ਦੀਪਾਦ੍ ਆਭਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਕਿਲ । ਨ ਸ੍ਥਾਲਤੈਲਵਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਲ, ਵੱਟ, ਜਾਂ ਭਾਂਡਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਏਕਦੇਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਉਪਮੇਯਾਵਬੋਧਨਮ੍ । ਉਪਮਾਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਦੀਪੋ ऽਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭਯਾ ਯਥਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਲਨਾ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧੋਦਯੇ ਸਤਿ । ਉਪਾਦੇਯਤਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪੱਖ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨਾਸ਼ਨੀਯਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਾ । ਅਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਾਤ੍ਤੈਰ੍ ਅਪਵਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਨਕਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਵਿਚਾਰਣਾਦ੍ ਅਨੁਭਵਕਾਰਿ ਵਾਙ੍ਮਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਮ੍ ਅਸ੍ਮਦਾਦਿषੁ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪਰਮ੍ ਅਥਾਪਿ ਵੈਦਿਕਂ ਵਚੋ ਵਚਃਪ੍ਰਲਪਨਮ੍ ਏਵ ਨਾਗਮਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਤੋਂ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਤਿਰ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਕਵਾਕ੍ਯਕਰਣਂ ਫਲਿਤਂ ਯਤੋ ऽਤਃ । ਪ੍ਰਾਤੀਤਿਕਾਰ੍ਥਮਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਜਾਙ੍ਗਪੁष੍ਟਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਇਤਰਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਨਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਡੀ ਪੱਕੀ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮੁਰਾਦ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਂਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਮਾਨੇषੁ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਕੋ ਭੇਦਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਾਦृਸ਼੍ਯੇ ਤੂਪਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਫਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਾਦ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵੇਦਨਾਤ੍ । ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਇੱਕਤਾ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਦਾਰ੍ष੍ਟਾਨ੍ਤਵਿਕਲ੍ਪੋਲ੍ਲਸਿਤੈਰ੍ ਅਲਮ੍ । ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਜਾਂ ਤੁਲਨਾ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯ ਓਦਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕਿਂ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਸਾਂਤਿ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਿਭਿਰ੍ ਬੋਧਾਰ੍ਥਮ੍ ਉਪਮੀਯਤੇ । ਉਪਮਾਨੈਸ੍ ਤੂਪਮੇਯਸਦृਸ਼ੈਰ੍ ਏਕਦੇਸ਼ਤਃ
ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਲਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਤਵ੍ਯਂ ਨੇਹ ਭੋਗੇषੁ ਵਿਵੇਕਵਿਕਲਾਤ੍ਮਨਾ । ਉਪਲੋਦਰਸਞ੍ਜਾਤਪਰਿਪੀਨਾਨ੍ਧਭੇਕਵਤ੍
ਇਥੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੂਏ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ੍ਹਾ, ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਡੱਡੂ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਵਾਞ੍ਛਿਤਂ ਤ੍ਯਜਤੇਤਰਤ੍ । ਵਿਚਾਰਣਵਤਾ ਭਾਵ੍ਯਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸ਼ਾਲਿਨਾ
ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਤਿ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਸ਼ਮਸੌਜਨ੍ਯਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਜ੍ਜ੍ਞਸਮਾਗਮੈਃ । ਅਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਧਰ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਕ੍ਰਿਯਃ
ਧਰਮਕ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨ, ਸਾਂਤਿ, ਭਲਾਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ 'ਉਸ' ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਵਦ੍ ਵਿਚਾਰਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਾਵਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਪੁਨਰ੍ਨਾਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਤੁਰ੍ਯਪਦਾਭਿਧਾਮ੍
ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਜੋਕੇ, ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚੌਥੇ ਹਾਲਤ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
ਤੁਰ੍ਯਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਭਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍ । ਜੀਵਤੋ ऽਜੀਵਤਸ਼੍ ਚੈਵ ਗृਹਸ੍ਥਸ੍ਯਾਥ ਵਾ ਯਤੇਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਿਆਗੀ—
ਨ ਕृਤੇਨਾਕृਤੇਨਾਰ੍ਥੋ ਨ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦਰ ਇਵਾਮ੍ਭੋਧਿਸ੍ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦਾ; ਉਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਂਸ਼ੇਨੋਪਮਾਨਾਨਾਮ੍ ਉਪਮੇਯਸਧਰ੍ਮਤਾ । ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧਾਯ ਨ ਸ੍ਥੇਯਂ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਨਾ
ਹਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਗੁਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਣ ਲਈ; ਵਿਅਰਥ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤੇ । ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਤਨ੍ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ਼੍ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚਵਃ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਮਝ ਲੈ; ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹृਦਯੇ ਸਂਵਿਦਾਕਾਸ਼ੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੇ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ । ਵਸ੍ਤੁਨ੍ਯ੍ ਅਨਰ੍ਥਂ ਯਃ ਪ੍ਰष੍ਟਾ ਚੋਦ੍ਯਚਞ੍ਚੁਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਸਲ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਚੁੰਚਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।