ਤਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਪੁਰਸ੍ਸਂਸ੍ਥਭृਗੁਪਾਤਾਦ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਜਾਤ੍ । ਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਤਾਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੀ ਭਵਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਮ੍ ਅਗ੍ਰਸ੍ਥੇ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਸੌ ਜਵਾਤ੍ । ਕਰੋਤਿ ਯਾਵਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਤਾਵਤ੍ ਕੁਮ੍ਭੋ ऽਭ੍ਯੁਵਾਚ ਹ
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਠਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਕੁੰਭਾ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਰਾਜਨ੍ ਕਿਮ੍ ਇਤਿ ਦੇਹਂ ਤ੍ਵਂ ਨਿਰਾਗਸ੍ਕਂ ਮਹਾਵਟੇ । ਤ੍ਯਜਸ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞੋ ਹਿ ਵृषਭਃ ਕੁਪਿਤੋ ਹਨ੍ਤਿ ਤਰ੍ਣਕਮ੍
ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਇਹ ਲਗAttachment ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਰੀਰ ਵੱਡੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮੂਰਖ ਬਲਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਮ ਘਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਡੋ ਵਰਾਕੋ ਮੂਕਾਤ੍ਮਾ ਤਪਸ੍ਵੀ ਦੇਹਕੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਯਮ੍ । ਨ ਕਸ਼੍ਚਨ ਤਵੈਤਸ੍ਮੈ ਮਾ ਮੁਧੈਵ ਰੁषਂ ਕੁਰੁ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੰਦ, ਨਿਕੰਮਾ, ਗੂੰਗਾ ਤੇ ਤਪਸੀ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਾਣੇ ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵੈष ਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਧ੍ਯਾਨਵਾਨ੍ ਇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਪਰੇਣੈਵ ਤਰਙ੍ਗੇਣੇਵ ਕਾष੍ਠਕਮ੍
ਇਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯ ਏਵੈਨਂ ਨਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਹੋ ਮੁਹੁਰ੍ ਬਲਾਤ੍ । ਤਪਸ੍ਵਿਨਂ ਯਥੈਕਾਨ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਮਤ੍ਤਤਸ੍ਕਰਃ
ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਤਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਤੇ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠੇ ਤਪਸੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਦੁਃਖਾਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ਹਿ ਨਾਪਰਾਧਿ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਨਾਤ੍ਮਨਃ ਫਲਪਾਤਾਤ੍ ਸ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਰ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ੋ ऽਪਰਾਧਵਾਨ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਫਲ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਤਃ ਫਲਸ਼ਿਖਾਪੁष੍ਪਪਾਤਨਂ ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ । ਤਰੁਣਾ ਸਾਧੁਨਾ ਸਾਧੋਰ੍ ਅਪਰਾਦ੍ਧਂ ਕਿਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਫਲ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਏ ਸਾਧੂ, ਰੁੱਖ ਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ?
ਤ੍ਯਕ੍ਤੇਨਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਕਿਲ ਤਾਮਰਸੇਕ੍ਸ਼ਣ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਨ ਤੇ ਯਾਤਿ ਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਿषਮੋ ਹਿ ਸਃ
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਵੇਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ।
ਭृਗੋਃ ਕੇਵਲਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਨਿਰਾਗਸ੍ਕਂ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ । ਮੁਧਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪਸਿ ਨੋ ਦੇਹਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤ੍ਯਾਗਿਤਾ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਯੇਨਾਯਂ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਦੇਹੋ ਮਤ੍ਤੇਭੇਨੇਵ ਪਾਦਪਃ । ਤਤ੍ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਸਿ ਚੇਤ੍ ਪਾਪਂ ਤਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਯਾਗਵਾਨ੍ ਭਵਾਨ੍
ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਭਵੇਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦੇਹਾਦਿ ਭੂਪਤੇ । ਨੋ ਚੇਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਭੂਯੋ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੜ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਨਾਯਂ ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਦੇਹਃ ਕਿਂ ਬੀਜਂ ਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ । ਕਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਸੁਨ੍ਦਰ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ? ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਹਣੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧੋ ਨ ਦੇਹਤ੍ਯਾਗੇਨ ਨ ਰਾਜ੍ਯਤ੍ਯਜਨੇਨ ਚ । ਨ ਚੋਟਜਾਦਿਪ੍ਲੋषੇਣ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਭਵੇਨ੍ ਨृਣਾਮ੍
ਸੱਜਣ, ਨਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਨਾ ਝੁੱਗੀ ਆਦਿਕ ਸਾੜਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਰਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਯਚ੍ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵੈਕਕਾਰਣੇ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿਰਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸਾਰ੍ਵਂ ਹੇਯਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਥਾ । ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜੋ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹੈ, 'ਸਭ' ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
ਸਾਧੋ ਸਰ੍ਵਕਲਾਧਾਰਂ ਜੀਵਪ੍ਰਾਣਾਦਿਨਾਮਕਮ੍ । ਨ ਜਡਂ ਨਾਜਡਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਓ ਸਾਧੂ, ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੂੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਪਰ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਾਜ੍ਯਾਦੇਰ੍ ਅਥ ਦੇਹਾਦੇਰ੍ ਆਸ਼੍ਰਮਾਦੇਰ੍ ਮਹੀਪਤੇ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਮਨੋ ਬੀਜਂ ਤਰੁਬੀਜਂ ਤਰੋਰ੍ ਇਵ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਰੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਹੀ ਰਾਜ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਬੀਜੇ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਮ੍ਭਵਾਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਭੂਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਭਵੇਦ੍ ਇਤਿ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਬੀਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯ੍ ਅਧਰ੍ਮਾਦਿ ਰਾਜ੍ਯਾਦਿ ਵਿਪਿਨਾਦਿ ਚ । ਸਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਂ ਦੁਃਖਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍
ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਜੰਗਲ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤਯਾ । ਦੇਹਾਦ੍ਯਾਕਾਰਜਾਲੇਨ ਬੀਜਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਤਯਾ ਯਥਾ
ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ।
ਪਾਦਪਃ ਪਵਨੇਨੇਵ ਭੂਕਮ੍ਪੇਨੇਵ ਪਰ੍ਵਤਃ । ਭਸ੍ਤ੍ਰਾ ਭਸ੍ਤ੍ਰਾਹਿਨੇਵਾਯਂ ਦੇਹਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਚਾਲ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੰਢੀ ਹੰਢੀ ਵਾਲਾ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੋਪਭੋਗ੍ਯਾਨਾਂ ਜਰਾਮਰਣਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਮਹਾਮਣੀਨਾਂ ਸੁਦृਢਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਮੁਦ੍ਗਕਮ੍
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਜਰਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ — ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੇਟੀਆਂ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵੋ ਮਨੋ ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ ਮੁਨੇ । ਕ੍ਰਿਯਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ ਅਭਿਧਾਵ੍ਯਾਪਾਰੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਬੁੱਧੀ, ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਕੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਮਹੀਪਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਧਿਵ੍ਯਾਧਿਸੀਮਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਰਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਯਾਗਂ ਵਿਦੁਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਂ ਤ੍ਯਾਗਵਿਦਾਂ ਵਰ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਦ੍ਧੇ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸਤ੍ਯਂ ਕੇਨਾਪਿ ਭੂਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੂਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਰਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਲਯਂ ਯਾਤਿ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਕੇਨਚਿਦ੍ ਭੂਯਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦੋਵਾਂਪਨ ਮਿਟ ਕੇ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਪਵਿੱਤਰ, ਇਕੋ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਵਿਦੁਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਂਸृਤੇਸ੍ ਸਸ੍ਯਸਨ੍ਤਤੇਃ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤਾਂ ਯਾਤੇ ਸ਼ਾਲੇਃ ਕ ਇਵ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਧਾਨ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਵੇਂ ਉੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹਂ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਲਾਸਿਨਾ । ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ ऽਰ੍ਥਭਾਵੇਨ ਜਲਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਤਯਾ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਮਨ ਹੀ ਵਜੂਦ ਅਤੇ ਅਣਵਜੂਦ ਦੀ ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤੋਤ੍ਸਾਦਨਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇਨ ਭੂਪਤੇ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯੇਨੇਵ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਮਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।