ਯਥਾਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਥਾਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯਤਾ ਸੁਖਮ੍ । ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਥੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਮਹਾਜ੍ਞਾਨਬੋਧਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਃ । ਸ ਭੂਯੋ ਯੇਨ ਨਾਯਾਤਿ ਯੋਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਪੀਡਨਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵੱਡੀ ਸੂਝ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।
ਏਤਾਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੇ ਭੂਤਾ ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਸੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸ੍ਵਮਾਤृਵਿष੍ਠਾਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕੀਰ੍ਤਨੀਯਾ ਨ ਤੇ ऽਧਮਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ।
ਸ਼ृਣੁ ਤਾਵਦ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਮਂ ਮਯਾ । ਰਾਘਵ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਰਤਰਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਘਵ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਯਯੇਦਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਯਥਾਰ੍ਥੋ ऽਯਂ ਯਯਾ ਚ ਪਰਿਭਾषਯਾ
ਜੋ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਯੇਨੇਹਾਨਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਦृष੍ਟੇਨਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਨਮ੍ । ਬੋਧੋਪਕਾਰਫਲਦਂ ਤਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਣਜਾਣ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਿਸਾਲ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਵਿਨਾ ਰਾਮ ਨਾਪੂਰ੍ਵੋ ऽਰ੍ਥੋ ऽਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਦੀਪਂ ਵਿਨਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭਾਣ੍ਡੋਪਸ੍ਕਰਣਂ ਗृਹੇ
ਰਾਮਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਯੈਰ੍ ਯੈਃ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਮਯੇਹਾਵਬੋਧ੍ਯਸੇ । ਸਰ੍ਵੇ ਸਕਾਰਣਾਸ੍ ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਤੁ ਸਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਕਾਕੁਤਸਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ।
ਉਪਮਾਨੋਪਮੇਯਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤੋਦਿਤਾ । ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ-ਕਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ ਵੇਹ ਹਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਏਕਦੇਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਾਤਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਯੋ ਨਾਮੇਹ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧਨੇ । ਦੀਯਤੇ ਸ ਸ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਜਗਦ੍ਗਤਃ
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਤਿ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਆਕਾਰਵਾਨ੍ ਕਥਮ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਖਵੈਕਲ੍ਪਿਕੋਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ।
ਅਨ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਦृਗ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਪ੍ਰਦੂषਣੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਮਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤਸ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਨ ਕਾਚਨ
ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ, ਸਵਪਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਵਪਨ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਰ੍ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਿਦ੍ਧ ਆਬਾਲਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਧ੍ਯਾਨਵਰਸ਼ਾਪੌषਧਾਦਿਭਿਃ । ਯੇ ऽਰ੍ਥਾਸ੍ ਤ ਇਹ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਸਵਪਨ, ਕਲਪਨਾ, ਧਿਆਨ, ਵਰ, ਸ਼ਾਪ, ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਕृਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰੇਣਾਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਯੇ ਕृਤਾਃ । ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਸ੍ ਤੇष੍ਵ੍ ਇਯਮ੍ ਏਵੈਕਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧਨੇ
ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਏ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਸਮਝ ਦੇਣ ਤੇ ਲੈਣ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਤ੍ਵਂ ਚ ਜਗਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਵਭੋਤ੍ਸ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਾਕ੍ ਕਿਲ ਕ੍ਰਮਵਰ੍ਤਿਨੀ
ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇਗੀ; ਬੋਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸੁਧ੍ਯਾਨਨਗਰਾਦ੍ਯੁਪਮਂ ਜਗਤ੍ । ਯਤਸ੍ ਤ ਏਵ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਾਨ੍ਤੀਹ ਨੇਤਰੇ
ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਿਨਾ ਯਦ੍ ਬੋਧਾਯੋਪਮੀਯਤੇ । ਨ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਉਪਮਾਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਕਾਰਨ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਲਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਮੇਯਸ੍ਯੋਪਮਾਨਾਦ੍ ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਸਧਰ੍ਮਤਾ । ਅਙ੍ਗੀਕਾਰ੍ਯਾਵਬੋਧਾਯ ਧੀਮਤਾ ਨਿਰ੍ਵਿਵਾਦਿਨਾ
ਸਮਝਣ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ।
ਅਰ੍ਥਾਵਲੋਕਨੇ ਦੀਪਾਦ੍ ਆਭਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਕਿਲ । ਨ ਸ੍ਥਾਲਤੈਲਵਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਲ, ਵੱਟ, ਜਾਂ ਭਾਂਡਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਏਕਦੇਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਉਪਮੇਯਾਵਬੋਧਨਮ੍ । ਉਪਮਾਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗ ਦੀਪੋ ऽਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭਯਾ ਯਥਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਲਨਾ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧੋਦਯੇ ਸਤਿ । ਉਪਾਦੇਯਤਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪੱਖ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨ ਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨਾਸ਼ਨੀਯਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤਾ । ਅਨੁਭੂਤ੍ਯਪਲਾਪਾਤ੍ਤੈਰ੍ ਅਪਵਿਤ੍ਰੈਰ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਨਕਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਵਿਚਾਰਣਾਦ੍ ਅਨੁਭਵਕਾਰਿ ਵਾਙ੍ਮਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਾਮ੍ ਉਪਗਤਮ੍ ਅਸ੍ਮਦਾਦਿषੁ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪਰਮ੍ ਅਥਾਪਿ ਵੈਦਿਕਂ ਵਚੋ ਵਚਃਪ੍ਰਲਪਨਮ੍ ਏਵ ਨਾਗਮਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਤੋਂ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
ਅਸ੍ਮਾਕਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਮਤਿਰ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੈਕਵਾਕ੍ਯਕਰਣਂ ਫਲਿਤਂ ਯਤੋ ऽਤਃ । ਪ੍ਰਾਤੀਤਿਕਾਰ੍ਥਮਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਜਾਙ੍ਗਪੁष੍ਟਾਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਇਤਰਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਨਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਡੀ ਪੱਕੀ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮੁਰਾਦ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਂਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਮਾਨੇषੁ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ਕੋ ਭੇਦਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਾਦृਸ਼੍ਯੇ ਤੂਪਮਾਨੋਪਮੇਯਯੋਃ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਫਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧਾਦ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵੇਦਨਾਤ੍ । ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਇੱਕਤਾ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਦਾਰ੍ष੍ਟਾਨ੍ਤਵਿਕਲ੍ਪੋਲ੍ਲਸਿਤੈਰ੍ ਅਲਮ੍ । ਯਯਾ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਜਾਂ ਤੁਲਨਾ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯ ਓਦਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕਿਂ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਵਿਕਲ੍ਪਿਤੈਃ
ਸਾਂਤਿ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?