ਸੋ ऽਨ੍ਵਿਯੇष ਗਜਂ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਗੁਲ੍ਮਕਾਨ੍ਤਰਿਤਂ ਵਨੇ । ਪਯੋਦਪਿਹਿਤਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਰਾਹੁਰ੍ ਇਨ੍ਦੁਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ
ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁਲਮਕ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਰੇਣਾਲਭਤੇਭੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਨਨੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਰੁਤਲੇ ਸਮਰਾਦ੍ ਇਵ ਨਿਰ੍ਗਤਮ੍
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਾਗਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ਬਨ੍ਧਨਕ੍ਸ਼ਮਮ੍ । ਪਰਯਾ ਰਾਜਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਾ ਗਜਲਮ੍ਪਟਰੂਪਯਾ
ਫਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਸੀ ਹੁਨਰ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਢੰਗ ਵਾਲਾ ਜਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਸ ਖਾਤਵਲਯਂ ਚਕ੍ਰੇ ਹਸ੍ਤਿਪਃ ਕਾਨਨੇ ਨਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦਿਕ੍ਕਂ ਵਿਧਿਰ੍ ਭੂਮੌ ਸਮੁਦ੍ਰਵਲਯਂ ਯਥਾ
ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਖੱਡਾ ਖੋਦ ਕੇ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖਾਈ ਬਣਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੇਰ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ।
ਉਪਰ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਥਗਯਜ੍ ਜੀਰ੍ਣਲਤੌਘੇਨ ਸ ਤਂ ਸ਼ਠਃ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤਨ੍ਵਭ੍ਰਜਾਲੇਨ ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲ ਇਵਾਮ੍ਬਰਮ੍
ਉਪਰੋਂ, ਉਸ ਚਲਾਕ ਨੇ ਉੱਕਾ ਥਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਪਤਲੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਮਾਨ ਸੁੰਞਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦਿਨੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਏਵ ਵਾਰਣੋ ਵਿਹਰਨ੍ ਵਨੇ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਪਤਿਤਃ ਖਾਤੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾਬ੍ਧਾਵ੍ ਇਵ ਪਰ੍ਵਤਃ
ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਦ ਹਾਥੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ।
ਵ੍ਰਜਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਕृਤੌ ਕੂਪੇ ਪਾਤਾਲਤਲਭੀषਣੇ । ਖਾਤੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾਬ੍ਧਿਖਾਤਾਭੇ ਗਜਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕੇ
ਜਦ ਹਾਥੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਪ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਪਾਤਾਲ ਵਰਗੀ ਡਰਾਉਣੀ, ਸੁੱਕੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਖੱਡ ਵਾਂਗ ਖੋਦੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀ-ਮੋਤੀ ਦੀ ਪੇਟੀ ਵਾਂਗ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਇਤਿ ਭੂਯੋ ਦृਢਂ ਬਦ੍ਧਸ੍ ਤੇਨ ਹਸ੍ਤਿਪਕੇਨ ਸਃ । ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਦੁਃਖੇਨ ਭੂਸਦ੍ਮਨਿ ਯਥਾ ਬਡਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਹਾਥੀ-ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਨਿष੍ਯਤ੍ ਪੁਰੈਵਾਸੌ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਰੋਪਗਤਂ ਰਿਪੁਮ੍ । ਤਨ੍ ਨਾਲਪ੍ਸ੍ਯਤ ਤਦ੍ ਦੁਃਖਂ ਗਜਃ ਖਾਤਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਜੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ।
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ ਆਗਾਮਿਨਂ ਕਾਲਂ ਵਰ੍ਤਮਾਨਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੈਃ । ਅਸ਼ੋਧਯਨ੍ ਨਰੋ ਦੁਃਖਂ ਯਾਤਿ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਗਜੋ ਯਥਾ
ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ।
ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਗਡਾਦ੍ ਇਤਿ ਤੁष੍ਟੋ ऽਪਿ ਵਾਰਣਃ । ਦੂਰਸ੍ਥੋ ऽਪਿ ਪੁਨਰ੍ ਬਦ੍ਧੋ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਕ੍ਵੇਵ ਨ ਬਾਧਤੇ
ਹਾਥੀ ਜੇਕਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚੇ ਕਿ ਮੈਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖਤਾ ਕਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ?
ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਂ ਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍ ਅਵੈਹਿ ਪਰਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਬਨ੍ਧ ਇਹ ਚੇਤਸਿ ਤਦ੍ਵਿਯੁਕ੍ਤੇ । ਆਤ੍ਮੋਦਯੇ ਤ੍ਰਿਜਗਦ੍ ਆਤ੍ਮਮਯਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ਅਸ਼੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਸਹਯਾ ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਭੂਮਿਃ
ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਅਸਲ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ; ਜੇ ਮਨ ਇਸ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨੋ ਜਗਤ ਆਤਮਮਈ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਮਣਿਸਾਧਨਵਨ੍ਯੇਭਬਨ੍ਧਨਾਦ੍ਯ੍ ਅਮਰਾਤ੍ਮਜ । ਸੂਚਿਤਂ ਸਤ੍ਕਥਾਜਾਲਂ ਪੁਨਰ੍ ਮੇ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰੁ
ਅਮਰ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਮਣੀ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਕਰ।
ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਦृष੍ਟੇਰ੍ ਨਿष੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹृਦ੍ਗृਹੇ ਚਿਤ੍ਤਭਿਤ੍ਤਿषੁ । ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਸਤ੍ਕਥਾਚਿਤ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਉਨ੍ਮੀਲਯਾਮਿ ਤੇ
ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਯੋ ऽਸੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਕੁਸ਼ਲਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਪਣ੍ਡਿਤਃ । ਰਤ੍ਨਸਂਸਾਧਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮਹੀਪਤੇ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਮਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਭਵਸਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਰਵਿਰ੍ ਮੇਰੁਤਟੇष੍ਵ੍ ਇਵ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨ ਤ੍ਵਂ ਦृषਦ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ
ਤੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਸੂਰਜ। ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਂ ਸਾਧੋ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗਮ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਮ੍ । ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਾਨਾਂ ਸਂਸਾਧਯਸਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਧੀਃ
ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਵਿਰਾਗਤਾ ਹੀ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ऽਨਘ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਹਿ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਕਿਂ ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਨਾ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਵਿਰਾਗਤਾ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ—ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸਿਦ੍ਧਸ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਸਾਧੋ ਸਂਸਾਧਿਤਸ੍ ਤਵ । ਖਰ੍ਵੀਕੁਰ੍ਵਞ੍ ਜਗਦ੍ਭੂਤਿਂ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮੋਦਯੋ ਯਥਾ
ਹੇ ਭਲੇ ਜੀ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਵਿਰਾਗਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਆਪਣੇ ਉਤਸ਼ਾਅ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਵਤਾ ਰਾਜ੍ਯਂ ਸਦਾਰਧਨਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇਵ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਗਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਸ਼ਾਗਮੇ
ਤੂੰ ਰਾਜ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥਮ੍ ਆਗਤੋ ऽਸੀਮਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਮਮ੍ । ਭੁਵੋ ऽਨ੍ਤਮ੍ ਇਵ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਵੈਨਤੇਯਸ੍ ਸਕਚ੍ਛਪਃ
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਕਛਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਵਲਂ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗੇ ਸ਼ੇषਿਤਾਹਮ੍ਮਤਿਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ । ਮृष੍ਟਾਖਿਲਕਲਙ੍ਕੇਨ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤੇਵਾਨਿਲੇਨ ਖੇ
ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਸਾਰੇ ਦਾਗਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਮਨੋਮਾਤ੍ਰੇ ਹृਦਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ ਤੇ ਯਾਤਿ ਪੂਰ੍ਣਤਾਮ੍ । ਤ੍ਯਾਗਸ੍ ਤਾਵਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਖਮ੍ ਅਮ੍ਬੁਦ ਇਵਾਵृਣੋਤ੍
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਹੀ ਰੂਪ ਹਿਰਦਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਛੱਡਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਯਂ ਸ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਮਹੋਦਯਃ । ਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਅਨ੍ਯ ਏਵਾਸੌ ਚਿਰਸਾਧ੍ਯੋ ਮਹਾਨ੍ ਇਤਿ
ਇਹ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਚਮੁਚ ਵੱਡਾ।
ਚਿਨ੍ਤਯੇਤਿ ਗਤੇ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਗ੍ਰਹਣੇ ਸ਼ਨੈਃ । ਵਾਤ੍ਯਯੇਵ ਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰੋਡ੍ਡੀਯ ਤੇ ਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਉਡ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਗਿਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਵृਣੋਤਿ ਯਃ । ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਕੁਤਸ੍ ਤਰੋਃ
ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਲੱਤ ਕਦੇ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਹਿਲ-ਚਲ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਕੂਨ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਨ੍ਤੈਵ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਤਰਨਾਮਕਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਚ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਰਾਦਾ ਆਦਿ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸੋਚ ਚਲਦੀ ਰਹੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਚਿਤ੍ਤੇ ਗृਹੀਤੇ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜਾਲਬੀਜਕਣੇ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਕਥਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਾਧੋ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਃ
ਏ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਮਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਛੱਡਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਗ੍ਰਹਣੇਨਾਨ੍ਤਸ੍ ਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰੋਡ੍ਡੀਯ ਤੇ ਗਤਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਸਂਸ਼੍ਰਵਣੇਨਾਙ੍ਗ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਮਵਿਹਙ੍ਗਮਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰਾਗ ਉਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਤ੍ਵਧਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਗ ਆਦਾਯ ਤੇ ਗਤਃ । ਆਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਪੂਜਿਤੋ ਯਾਤਿ ਯਸ੍ ਸ ਦੁਃਖਂ ਕਰੋਤਿ ਹਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵਿਰਾਗ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੱਦੇ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ 'ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।