ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਤੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਪੋਧ੍ਯਾਨਜਪਾਦਿਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਤੁ ਤਸ੍ਯੇਹ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।
ਏਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਘਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪੌਨਃਪੁਨ੍ਯੇਨ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ । ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸਂਸ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੌਢੋ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਪਿਸ਼ਾਚਕਃ । ਪਿਸ਼ਾਚੋ ऽਰ੍ਕੋਦਯੇਨੇਵ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਘ੍ਨਤਃ
‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਦੀ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਭੂਤ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮੋ ਜਗਦ੍ ਅਹਂ ਚੇਤਿ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਮੋਹਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਇਵ ਨੋ ਰਮਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
‘ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੇ ਪੁਂਸੋ ਹਰ੍षਵਿषਾਦਿਤਾ । ਨ ਬਾਧਤੇ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੇ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਰਸਰ੍ਪਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਨ ਸਰ੍ਪਭਯਦੋ ਯਥਾ । ਦृਸ਼੍ਯਸਰ੍ਪਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਤਥਾ ਨ ਸੁਖਦੁਃਖਦਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਉਹ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਰ੍ਪਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਥਾ ਤਥੈਵ ਸਂਸਾਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਪ-ਵਾਂਗਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਮਨਃਪਲ੍ਲਵਾਮਰ੍षੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਕਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਪਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਤਿਕਰੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨਃ
ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਤੇ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਵਯਵਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਸੁਮਨਃਪਤ੍ਰਮਰ੍ਦਨੇ । ਇਹ ਧੀਮਾਤ੍ਰਬੋਧਸ੍ ਤੁ ਨਾਙ੍ਗਾਵਯਵਬੋਧਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸੁਖਾਸਨੋਪਵਿष੍ਟੇਨ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਅਸ਼੍ਨਤਾ । ਭੋਗਜਾਲਂ ਸਦਾਚਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧੇषੁ ਨ ਤਿष੍ਠਤਾ
ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਯਥਾਕ੍ਸ਼ਣਂ ਯਥਾਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਯਤਾ ਸੁਖਮ੍ । ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਅਥੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਮਹਾਜ੍ਞਾਨਬੋਧਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਃ । ਸ ਭੂਯੋ ਯੇਨ ਨਾਯਾਤਿ ਯੋਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਪੀਡਨਮ੍
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵੱਡੀ ਸੂਝ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।
ਏਤਾਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯੇ ਭੂਤਾ ਭੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਸੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸ੍ਵਮਾਤृਵਿष੍ਠਾਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕੀਰ੍ਤਨੀਯਾ ਨ ਤੇ ऽਧਮਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ।
ਸ਼ृਣੁ ਤਾਵਦ੍ ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਇਮਂ ਮਯਾ । ਰਾਘਵ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਰਤਰਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਘਵ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਯਯੇਦਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਾਂ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ਯਥਾਰ੍ਥੋ ऽਯਂ ਯਯਾ ਚ ਪਰਿਭਾषਯਾ
ਜੋ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਯੇਨੇਹਾਨਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਦृष੍ਟੇਨਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਨਮ੍ । ਬੋਧੋਪਕਾਰਫਲਦਂ ਤਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਣਜਾਣ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਿਸਾਲ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਵਿਨਾ ਰਾਮ ਨਾਪੂਰ੍ਵੋ ऽਰ੍ਥੋ ऽਵਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਦੀਪਂ ਵਿਨਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਭਾਣ੍ਡੋਪਸ੍ਕਰਣਂ ਗृਹੇ
ਰਾਮਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਂਡੇ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਯੈਰ੍ ਯੈਃ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੈਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਮਯੇਹਾਵਬੋਧ੍ਯਸੇ । ਸਰ੍ਵੇ ਸਕਾਰਣਾਸ੍ ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਤੁ ਸਦ੍ ਅਕਾਰਣਮ੍
ਕਾਕੁਤਸਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ।
ਉਪਮਾਨੋਪਮੇਯਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤੋਦਿਤਾ । ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ-ਕਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ ਵੇਹ ਹਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਏਕਦੇਸ਼ਸਧਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਾਤਃ ਪਰਿਗृਹ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੋ ਯੋ ਨਾਮੇਹ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧਨੇ । ਦੀਯਤੇ ਸ ਸ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਜਗਦ੍ਗਤਃ
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਤਿ ਨਿਰਾਕਾਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਆਕਾਰਵਾਨ੍ ਕਥਮ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਖਵੈਕਲ੍ਪਿਕੋਕ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ।
ਅਨ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਦृਗ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਪ੍ਰਦੂषਣੇ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਮਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤਸ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਨ ਕਾਚਨ
ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ, ਸਵਪਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਵਪਨ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਰ੍ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਯਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਿਦ੍ਧ ਆਬਾਲਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵਪਨ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਧ੍ਯਾਨਵਰਸ਼ਾਪੌषਧਾਦਿਭਿਃ । ਯੇ ऽਰ੍ਥਾਸ੍ ਤ ਇਹ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਸਵਪਨ, ਕਲਪਨਾ, ਧਿਆਨ, ਵਰ, ਸ਼ਾਪ, ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਕृਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰੇਣਾਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਯੇ ਕृਤਾਃ । ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਸ੍ ਤੇष੍ਵ੍ ਇਯਮ੍ ਏਵੈਕਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਬੋਧ੍ਯਬੋਧਨੇ
ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਏ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਸਮਝ ਦੇਣ ਤੇ ਲੈਣ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਭਤ੍ਵਂ ਚ ਜਗਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ऽਵਭੋਤ੍ਸ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਾਕ੍ ਕਿਲ ਕ੍ਰਮਵਰ੍ਤਿਨੀ
ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇਗੀ; ਬੋਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸੁਧ੍ਯਾਨਨਗਰਾਦ੍ਯੁਪਮਂ ਜਗਤ੍ । ਯਤਸ੍ ਤ ਏਵ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਭਾਨ੍ਤੀਹ ਨੇਤਰੇ
ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਅਕਾਰਣਂ ਕਾਰਣਿਨਾ ਯਦ੍ ਬੋਧਾਯੋਪਮੀਯਤੇ । ਨ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਉਪਮਾਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਕਾਰਨ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਲਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਪਮੇਯਸ੍ਯੋਪਮਾਨਾਦ੍ ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਸਧਰ੍ਮਤਾ । ਅਙ੍ਗੀਕਾਰ੍ਯਾਵਬੋਧਾਯ ਧੀਮਤਾ ਨਿਰ੍ਵਿਵਾਦਿਨਾ
ਸਮਝਣ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ।